The land of the Cham

Early January. We say goodbye to Hoi An, to our family, and to the chilly weather. The night train brings us south. We skip touristy Nha Trang, and visit one of the country’s most fascinating provinces, Ninh Thuan. Few foreigners spend time here, as the tourist infrastructure is not very well developed, but it is well worth a visit. This is one of the driest, hottest and windiest places in the country. Instead of wet rice paddies or lush forest, the landscape is made up of rocky hills, cacti and low, thorny shrubs that can survive in this climate. Vineyards, shepherds and goats complement them. If it were not for the litter scattered around everywhere, one might be tempted to call the landscape biblical.

Once upon a time, the Cham owned one of the great empires of Southeast Asia, stretching from present-day Cambodia to north-central Vietnam. They traded with India, Java and China, and had great military, maritime and agricultural knowledge. Today, however, they are one of Vietnam’s most impoverished and marginalised ethnic minorities, while in Cambodia, their number and influence greatly declined because of the genocide committed against them by the Khmer Rouge. In Vietnam, there are currently about one hundred thirty thousand Cham people (0.17% of the population). Despite their poverty, traces of their great history remain. Throughout the southern and central parts of Vietnam, a number of impressive Cham temple towers (dating from the ninth to the fourteenth century) are living testimony to the artistic and architectural genius of the ancient Champa kingdom.

A significant proportion of Cham people today follow an adapted version of Islam. Historically, however, they have worshipped Shiva as their main deity, as well as deified kings (who were probably considered incarnations of Shiva); those who do not follow Islam continue to do so. Naturally, Shiva’s son (Ganesha), wife (Parvati) and bull (Nandi) were also popular, as well as a range of other Hindu deities and divine creatures. As elsewhere, the worship of Shiva was intertwined with fertility cults. Great symbols of divine fertility, and of the unity of male and female, are the so-called linga and yoni, usually made of stone. They represent a male phallus and female vulva, the unity reached through sexual intercourse, and, ultimately, divine reproduction. Most Cham temples still have their linga and/or yoni, some of which are decorated with elaborate carvings.

On previous occasions, I have visited the temple complexes of My Son and Tam Ky in Quang Nam province, as well as the lovely tower in Nha Trang. I have also visited the excellent Museum for Cham Sculpture in Danang, and seen the Champa collection of the Musée Guimet in Paris. For some time, I have had the wish to visit the heartland of Cham culture. Today, that wish has come true. Some of the greatest Cham temples can be found here, in Ninh Thuan province, around the city of Phan Rang. Unlike the towers in Central Vietnam, these are still used for worship. Most Cham people live in this area, and they continue to use the temples for their religious activities. Even those who follow Islam still take part in traditional festivals and rituals.

One of the most impressive Cham temples - perhaps even one of the most impressive religious places I have ever visited - is located near the train station of Thap Cham, six kilometres west from Phan Rang. It is called Po Klang Garai, and was built to honour and worship a legendary king from the past. The king is said to have reconquered land from the Khmer, unify different mini-states, and designed dams and irrigation projects for his people. The temple, which has been restored, is located beautifully on top of a high hill, offering great views of the surrounding countryside. Inside the temple are statues of Shiva and his bull, as well as an altar where offerings are placed. Every year in April, thousands of Cham come here to celebrate their traditional New Year ceremony.

The second Cham temple is located fifteen kilometres south of Phan Rang, and somewhat difficult to find – kudos to the Lonely Planet for giving an adequate route description. The best way to get here is by motorbike or xe om (motorbike taxi). On the way, we pass through poor Cham villages, surrounded by litter as the state does not take care of garbage collection in this area. Cows and pigs are eating the plastic, children play in the dirt, and diseases spread easily. In places like this, there is little or no money for education or healthcare. Meanwhile, the provincial capital is filled with large government buildings and Pyongyang-style monuments, built by megalomanic local officials maintaining strong personal ties with construction companies. One of the problems of Vietnam is that the central government is too weak, and provincial governments have too much freedom to decide what they spend their money on. Thus, shitty provincial capitals turn into hideous concrete parks, while no money is spent on waste disposal or basic education – especially if politically marginal ethnic minorities are concerned.

In order to reach the temple of Po Ro Me, you have to leave the concrete road, and drive the last 500 metres on an unpaved path full of stones, which is a bit of an adventure. But it is worth it. Po Ro Me is not as large as Po Klang Garai, but equally impressive, and even more mysterious. The landscape is wild, rough, deserted, beautiful. The temple is built on top of a pyramid-like construction, and offers great views of the landscape. It is currently in the process of being restored. Inside is a peculiar stone relief, consisting of a carving of Shiva with a long beard and hat, as well as a female statue (possibly a deified queen) and two small bulls. Next to the temple is a large stone linga.

On the way back to Phan Rang, we pass through a Cham village called Bau Truc. It is famous for its pottery, and sometimes visited by tour groups. We visit one of the shops. The owner is an old, friendly Cham lady, who has given demonstrations of her pottery skills in places as far away as Tokyo and Kuala Lumpur. She is a good salesperson, and we leave her shop with a small religious statue. She is also a good story-teller, who proudly shares her cultural heritage with visitors.

We take the national highway back to Phan Rang, pass through the city, and continue north for another twenty kilometres or so. The wind is very strong, and driving here is not exactly fun, as the road is used by many large trucks and buses. Finally, we arrive in the village of Ba Thap, which literally means 'Three Towers'. Two of the three are still standing, and they look impressive, even though they are not built on top of hills, but in a large field. According to my book on Champa buildings, these are the oldest remaining Cham towers, dating from the ninth century. They have been restored professionally, probably by Unesco, judging from the logo on the bricks. Unlike the other two places we visited today, however, they are not actively used. Whereas all tourist buses going from Saigon to Nha Trang pass by this place (you may have seen them from your window), none of them ever stop here.

The towers are surrounded by high walls, and a gate, which is locked. When we ask the neighbours, we are told that the person who has the key does not live here. We have little choice but to climb the gate, which turns out to be fairly easy. The towers are inhabited by bat colonies. Both have beautiful roof constructions. One of them also has fantastic carvings of Garuda, the mythical god-bird. Around the towers, cows are peacefully maintaining the grass, but aggressive dogs prevent us from entering the second tower.

We go back to our hotel, which is located on Ninh Chu - a lovely, little-visited beach, with several affordable resorts. Our second day in Phan Rang is devoted to swimming, sunbathing and relaxing. It is clear that this place has great tourism potential. It is also clear that the place has much more poverty than other areas in Vietnam - judging from housing conditions, the waste problem, and even child labour. The Cham deserve better. The problem of tourism, however, is that it is not usually the local people who benefit most. It is a so-called 'double bind'.

In any case, anybody who is interested in the great architectural and religious traditions of the Cham, had better visit this province. Its landscape and cultural heritage are very different from many other places in Vietnam, but it is a fascinating place nonetheless.

Tam Ky

Het is een onbeduidende provinciestad, omringd door rijstvelden. Het ligt toevallig aan de grote weg die Hanoi met Saigon verbindt, en krijgt dus het nodige vrachtverkeer te verwerken. Het staat bekend om zijn lẩu: een grote pan hete soep met mie, vis en/of vlees, en verse groenten, die door meerdere mensen gedeeld wordt. Er is net een grote supermarkt gebouwd. Religie doet het er om de een of andere reden goed. Zo bevinden zich er enkele evangelische kerken, een grote Cao Đài tempel, en een tientallen meters hoog beeld van de bodhisattva van het mededogen. De overblijfselen van tempeltorens uit de Champatijd, ten noorden en ten zuiden van de stad, zijn evenwel indrukwekkender. Maar geen van de toeristenbussen stopt hier, dus ze zien maar weinig bezoekers. In de hele stad is welgeteld één hotel waar mensen met een buitenlandse nationaliteit mogen verblijven, en dat hotel is tamelijk belabberd.

Toen Danang een stadsprovincie werd, inmiddels ruim tien jaar geleden, werd besloten om van Tam Ky de nieuwe hoofdstad van de provincie Quang Nam te maken. Sindsdien zijn er aanzienlijke bedragen gepompt in de bouw van brede nieuwe wegen en protserige overheidsgebouwen. Er was ruimte in overvloed, dus men heeft het groots aangepakt. De wegen zijn hier breder dan in Hanoi, al rijdt er nauwelijks verkeer. De overheidsgebouwen liggen tientallen meters uit elkaar. Op de tussenliggende lappen grasland grazen gemoedelijk runderen. De enige hoogbouw is de televisiemast. Tam Ky maakt haar grootheidswaanzin geen moment waar.

Wij waren hier eenmaal eerder, afgelopen september, om onze hersengolven te laten meten door vooroorlogse martelwerktuigen, om stapels papieren te laten bestempelen, en om geïnterviewd te worden door een ambtenaar van de burgerlijke stand. Dat alles omdat wij graag wilden trouwen. Het was een bizarre, stressvolle dag, die ik uitgebreid beschreven heb in mijn verhaal Gekkenhuizen. Wij wisten toen niet wat ons nog te wachten zou staan; wij wisten niet dat die dag een vijf maanden durende bureaucratische nachtmerrie inluidde. Over die nachtmerrie heeft u kunnen lezen in de verhalen Meer papieren en Woede, dus ik zal u de details nu verder besparen. Laten we het erop houden dat enkele ambtenaren in Tam Ky hun uiterste best heeft gedaan onze procedure zo goed ze konden te frustreren. En laten we het erop houden dat een en ander ons soms kwaad en moedeloos maakte.

Maar wat ons niet doodde, maakte ons sterker. Onze relatie werd beproefd, kwam onder druk te staan, en groeide. We vochten, we scholden, en we leerden dat je soms gewoon geduld moet hebben, en vertrouwen dat het goed komt. We leerden ook hoe de bureaucratie in dit land functioneert – wettelijk vastgelegde procedures zijn van secundair belang, waar het om draait is de juiste hoeveelheid smeergeld bij de juiste persoon te krijgen. We vervloekten de corruptie, maar kozen uiteindelijk toch eieren voor ons geld. We betaalden, en droegen zo bij aan de instandhouding van een ziek systeem. Na maandenlang stress, waarin telkens weer een nieuw papier geëist en telkens weer een nieuwe stempel ongeldig verklaard werd, realiseerden we ons dat dat de enige optie was.

En ja hoor. We hadden nog niet betaald, of alle zogenaamd onoverkomelijke problemen betreffende stempels die niet zouden voldoen, adressen die niet overeen zouden komen en een interview wiens geldigheid verlopen zou zijn verdwenen als sneeuw voor de zon. Plotseling konden wij officieel bij de Partij voorgedragen worden, werd ons toestemming verleend, en werden wij uitgenodigd om op het kantoor in Tam Ky onze huwelijkspapieren te komen tekenen. Vijf maanden getraineer en getreiter door de twee dames die verantwoordelijk waren voor onze procedure kwamen tot een abrupt einde, dankzij tweemaal vijftig euro smeergeld bovenop de officiële kosten. Het was niet te geloven.

En dus namen wij bij aankomst op het vliegveld in Danang de bus naar Tam Ky in plaats van die naar Hoi An. Het was een kleine bus, en hij was stampvol geladen. Veel mensen waren op weg naar hun familie, om met hen Vietnamees Nieuwjaar te vieren. Naast een groot aantal passagiers, van wie de meeste moesten staan, vervoerde de bus een nieuwe matras, een fiets, een metershoge perzikboom en tientallen koffers en tassen, die het halve gangpad blokkeerden. Wij voelden ons als haringen in een ton. Een fietsstuur prikte in mijn rug. Desalniettemin vond de dame die de buskaartjes verkocht dat ik het dubbele tarief moest betalen, aangezien ik als enige in de bus een witte kop had. Dat vertikte ik.

De reis duurde bijna vier uur, en ik moest bijna al die tijd staan. Gelukkig hielden de heren Leonard Cohen en Stef Bos me gezelschap. Op het dashboard stond een fraai wit beeldje van de bodhisattva van het mededogen. Er lagen een pitaya en een mango bij. Toen we in Tam Ky aankwamen, was het al donker. We begaven ons naar een hotel, maar kregen te horen dat daar geen plaats was voor buitenlanders, waarop we doorliepen naar het enige hotel dat wel buitenlandse gasten accepteerde. Het was tamelijk belabberd, maar we waren zo moe dat we direct in slaap vielen.

De volgende ochtend stonden we vroeg op. Heel vroeg. We liepen over een brede stoep langs een brede weg waarover heel weinig verkeer reed. In een cafeetje dronken we een kop koffie, voor een kwart van het bedrag dat je er in Hanoi meestal voor kwijt bent. Mijn zwager, die werkzaam is in Tam Ky, hield ons gezelschap. Toen we de koffie op hadden liepen we naar het provinciale Huis van de Wet (of: Huis Waar Je Gek Wordt). Een dame met een gezicht dat eruit zag alsof ze net in een citroen had gebeten heette ons welkom. Nou ja, wat heet welkom: we werden gesommeerd te gaan zitten en braaf te wachten tot we aan de beurt waren, en vervolgens een kwartier genegeerd. Niet dat er enige reden was om te wachten, want er was niemand vóór ons, maar het ging om het idee - we moesten niet denken dat we zomaar door konden lopen.

We kenden de dame goed. Ze had maandenlang actief onze procedure gefrustreerd. Pas toen we haar een weeksalaris 'cadeau' deden liet ze haar bezwaren varen. Aan haar gezicht te oordelen was het geld reeds op, en hoopte ze op meer. Dat kon ze echter op haar dikke buik schrijven.

Uiteindelijk mochten we dan toch naar boven. In een klein zaaltje zaten de andere dame die onze papieren maandenlang genegeerd had, en haar baas. We kenden haar nog van het interview dat ze ons in september afgenomen had. Ze zag er een stuk vrolijker uit dan toen. Of dat kwam doordat het bijna Nieuwjaar was, of doordat ze ons dankbaar was voor het weeksalaris dat we haar 'cadeau' hadden gedaan, konden we niet met zekerheid zeggen. Ze sprak wat lege woorden, we kregen een boeketje in onze handen gedrukt (waar we later voor moesten betalen, drie keer de marktwaarde, maar dat terzijde), en we mochten het contract tekenen. Mijn geboorteplaats was verkeerd gespeld, zag ik direct, als 'Smallinggerland'. Stomme ambtenaren. Maar wat niet weet, wat niet deert, dus ik hield wijselijk mijn mond, ervan uitgaande dat dit kleine detail onze toekomstige registratie bij de Nederlandse burgerlijke stand niet zal bemoeilijken. Dat hoop ik dan maar.

We tekenden de papieren, we tekenden onze pagina in het Boek van de Wet, en we zagen hoe de papieren getekend werden door de baas. We mochten naar voren komen, en tussen hem en het borstbeeld van Ho Chi Minh in komen staan. Hij overhandigde ons de papieren, mijn zwager maakte een foto, en toen was het reeds voorbij. De ceremonie was kort en zo kaal als een biljartbal. Er kwam geen ritueel bij kijken.

Maar het kon ons weinig schelen. We hadden onze papieren, we hadden een hoge barricade geslecht. We waren officieel, wettelijk, man en vrouw. Op de rituelen en het feest moesten we nog even wachten. Tot tien april, om precies te zijn, want dan is de eigenlijke bruiloft. Hoe dan ook, de bureaucratische nachtmerrie was achter de rug. Vijf maanden stress en honderden euro's, en dat voor een paar lullige velletjes papier, met een stempeltje, een handtekening en een verkeerd gespelde geboorteplaats... Maar het zat erop. Blij en opgelucht liepen we weg van het Huis van de Wet.

We bezochten de Champatorens. Ze waren fraai en gaaf. We bewonderden de reliëfs van dansende hemelwezens, de sierlijke ornamenten en de beelden van Shiva, Parvati en Garuda. We waren de enige. Het was nog vroeg, maar de zon scheen fel, en het was warm. Alleen in de torens was het koel. Het rook er naar vleermuizen. We dankten de goden.

Toen zegden we Tam Ky vaarwel, en stapten op de bus. Onze reis ging verder.


Het Huis van de Wet in Tam Ky

De handtekening

Het is officieel

De champatorens ten zuiden van de stad

De champatorens ten noorden van de stad


De Godin

Angkor

Phnom Penh trilt van de hitte. Het is ruim 35 graden Celsius, en de zon schijnt fel. Het gouden dak van het koninklijk paleis weerkaatst de stralen recht mijn ogen in. Ik fiets over een brede, dampende boulevard. Overal wordt getoeterd. Mijn t-shirt is nat van het zweet. De weg wordt geflankeerd door trotse donkergele Franse huizen met barokke kozijnen, sjieke restaurants met rotanstoelen, blinkende gerestaureerde pagodes, en ontelbare kraampjes waar alles wat los en vast zit verkocht wordt. De lucht is zwaar van alle uitlaatgassen.

Ik parkeer mijn fiets, ga zitten op een van de rotanstoelen, en bestel een frambozenlimonade. Ik kijk uit over de modderbruine Tonle Sap. Een oude vrouw doet een poging zich erin te wassen, een roestig bootje sukkelt langs. Op de stoep hangen jongemannen lamlendig op hun scooters. Als er een toerist langskomt veren ze even op, roepen 'motorbike motorbike', achtervolgen hem een paar stappen, en keren weer terug naar hun geliefde voertuig. Ik doe een poging tot schrijven, maar ik kan me niet concentreren. Ik word voortdurend aangesproken door kleine kinderen, mannen met kunstbenen en vrouwen in rolstoelen die me illegaal gekopieerde boeken willen verkopen, en door louche types die me naast allerlei soorten drugs de diensten van aantrekkelijke jongedames aanbieden. Rustig op een terrasje zitten is er in Phnom Penh niet bij.

Ik sluit me af. Ik wil schrijven. Schrijven over de afgelopen dagen, die zo bijzonder waren. Een kleine week ben ik in Siem Reap geweest. Vier volle dagen heb ik mogen genieten van de schitterende tempels van Angkor en omgeving. Drie dagen lang heb ik over de zanderige wegen van het immense tempelcomplex mogen fietsen, en eeuwenoude tempels mogen verkennen; de vierde dag heb ik met twee andere reizigers een auto gehuurd om verder weg gelegen tempels te bezoeken. Het waren vier betoverende dagen.

U kent de naam Angkor Wat, vermoed ik. U heeft erover horen spreken in superlatieven. Wellicht heeft u beelden van de tempel gezien, wellicht bent u bekend met Indiana Jones en Lara Croft. En wellicht droomt u ervan zelf ooit eens dit wereldwonder te bezoeken. Die droom is terecht. De superlatieven zijn volledig op hun plaats: Angkor Wat is een van de meest indrukwekkende bouwwerken ooit door mensenhanden gemaakt. Gaat dat zien.

Maar Angkor is meer dan Angkor Wat. Veel meer. Angkor is een groot complex van vele tientallen vierkante kilometers, vol met grote en kleine tempels, en restanten van andere gebouwen. Veel bus-in-bus-uit-foto-maken-bus-in-bus-uit-toeristen komen slechts een enkele dag, waarin de beroemdste tempels (Angkor Wat, Bayon, de terrassen van Angkor Thom, Ta Prohm en Phnom Bakheng) gepropt worden. Dat is zonde. Wie Angkor wil leren kennen, heeft meerdere dagen nodig. En een fiets.


DAG 1

Er zijn twee fietsroutes rond Angkor: de korte, die Angkor Thom, Angkor Wat, Ta Prohm en Banteay Kdei verbindt, en de lange, die langs de verder weg gelegen tempels gaat. De lange is zo'n 25 á 30 kilometer. Voeg daarbij de afstand van Siem Reap naar Angkor en terug, en je komt uit op een kilometer of 40 á 50 - een mooie dagtocht, en een ideale inleiding tot Angkor.

De eerste tempel die ik bezoek is de Prasat Kravan, een van de oudste gebouwen. Het bestaat uit de restanten van een vijftal torens, waarvan de middelste nog grotendeels intact is. De tempel is een bezoek meer dan waard vanwege de fraaie afbeeldingen van Vishnu, zijn rijdier Garuda (half vogel, half mens) en zijn echtgenote Lakshmi.

Laat ik, voor ik verder vertel, kort iets zeggen over de verhouding tussen hindoeisme en boeddhisme in Zuidoost-Azie. Wij in Europa zijn geneigd te denken in hokjes, zeker waar het religie betreft. Het onderscheid tussen een gereformeerde, een katholieke en een Grieks-orthodoxe kerk is meestal wel duidelijk. Als we in Azie zijn, verwachten we een dergelijke scheiding. Een tempel is ofwel hindoeistisch, ofwel mahayana-boeddhistisch, ofwel theravada-boeddhistisch - en inderdaad, je reisgids vertelt je netjes welke van de drie. Maar wie op deze manier kijkt projecteert een Europees idee van religies als vastomlijnde categorieen op een religieuze cultuur die fundamenteel anders is. Religie in Azie is over het algemeen weinig exclusivistisch, en wordt gekenmerkt door incorporatie en vermenging van allerlei verschillende elementen - zeker op het niveau van de religieuze praktijk. In bepaalde periodes in de geschiedenis was Shiva het populairst, op andere momenten was het Vishnu (en Rama en Krishna, zijn incarnaties). En nu eens was het Shakyamuni (de historische Boeddha), dan weer was het de bodhisattva Avalokiteshvara (C. Guanyin, J. Kannon). Wanneer een heerser zich wilde afzetten tegen zijn voorganger, omarmde hij een andere godheid - voor wie hij natuurlijk een paar tempels liet bouwen. Dat wil niet zeggen dat de bevolking zich plotseling 'bekeerde' van het hindoeisme naar het boeddhisme, en dat men plotseling andere rituelen uit ging voeren. Politieke modetrends, zo moet je het zien. Pietje de Eerste identificeerde zich met Vishnu, dus Pietje de Tweede met Shiva, dus Pietje de Derde met Avalokiteshvara - en dus zijn de tempels voor Avalokiteshvara hoger dan die voor Vishnu. Maar de wierook bleef hetzelfde ruiken, de bevolking bleef dezelfde mix van goden en boeddha's aanbidden, en de monniken reciteerden dezelfde religieuze teksten. Boeddhisme en hindoeisme zijn niet twee verschillende religies - het zijn hooguit verschillende trends binnen een enkel religieus discours.

De hele religieuze cultuur van Zuidoost-Azie is sterk beinvloed door de Indiase cultuur - veel sterker dan ik ooit had vermoed. De categorieen 'hindoeisme' en 'boeddhisme' zijn dan ook misleidend. Indiase goden, boeddha's, bodhisattva's en lokale goden en geesten leven naast elkaar. Goden als Shiva, Vishnu, Ganesha en Hanuman waren en zijn populair in de hele regio. En epische geschriften als de Ramayana en de Mahabharata zijn terug te vinden in muurschilderingen en reliefs, en in traditionele vormen van dans en theater - overal in de regio. Kennis van het boeddhisme is niet genoeg om de religieuze cultuur hier te begrijpen; kennis van hindoemythologie en -iconografie is minstens zo belangrijk.

Ik fiets verder, van de Prasat Kravan naar de Bantaey Kdei, een tempel die later gebouwd werd. Boven de toegangspoort bevindt zich een groot hoofd, met vier gezichten die alle kanten opkijken. Volgens mijn reisgids is dit Avalokiteshvara. Het is een fraaie tempel, omringd door hoge bomen. De reliefs van apsara's (hemelse danseressen) zijn indrukwekkend. En de meisjes die souvenirs verkopen zijn opdringerig, charmant en doortastend - voor ik er erg in heb ben ik twee fraaie sarongs, een t-shirt, twee kleine godenbeeldjes en een stapeltje ansichtkaarten rijker. In ruil nodigen ze me uit hun lunch met ze te delen. Graag!

Met een volle maag ga ik naar de Pre Rup, een hoge tempelberg met een aantal indrukwekkende torens. Deze tempel is gewijd aan Shiva (en dus ook aan Nandi, zijn rijdier, Ganesha, zijn zoon, en Parvati, zijn echtgenote). Datzelfde geldt voor de Oost Mebon, een vergelijkbare tempelberg even verderop. Vanaf de top heb je een fraai uitzicht over de bossen, dorpjes en kunstmatige meertjes in de omgeving. De zon brandt in mijn nek. Ik drink een ijsthee bij een van de tien tentjes die zich naast de tempel bevindt. Een souvenirmeisje klaagt dat ze vandaag nog niets verkocht heeft. Vind je het gek - tien souvenirkraampjes bij een relatief onbekende tempel als de Oost Mebon, waar de meeste bussen niet komen, is veel te veel. Ze heeft hoofdpijn. Vooruit dan, nog één t-shirt, maar dat is echt het aller-, allerlaatste. En ik koop ook een fles water voor je bij je buurvrouw, want je moet wel genoeg drinken in deze hitte.

De middag vordert. Ik bezoek de Ta Som, een mysterieuze tempel midden in het bos, met een bijzondere atmosfeer. Het is stiller dan elders, en de zon schijnt niet zo fel. Uit de achterste poort groeit een fotogenieke boom. Zijn wortels omarmen de vier gezichten van Avalokiteshvara, de bodhisattva van mededogen. Of is het toch Brahma, de Schepper?

Een paar kilometer verderop bevindt zich de Neak Pean. Dit was ooit een heilige bron. Mensen kwamen hier om te baden in het heilzame water. De zwembaden staan nu leeg, maar ik stel me voor hoe het er achthonderd jaar geleden uitzag. Het bad is fraai versierd. Naga's, mythologische slangen met zeven hoofden, houden trouw de wacht. Al eeuwen.

De zon zakt steeds verder weg. Ik fiets naar huis via Angkor Thom, de ommuurde oude hoofdstad ten noorden van Angkor Wat. Reuzen en naga's bewaken de noordpoort. De boeddhahoofden dragen hier kronen en juwelen. Langs de weg staan kleine nieuwe tempeltjes, waarin jonge monniken zitten te bidden. Een troep apen bedelt om eten. Ik fiets terug naar Siem Reap, mijn hoofd vol, mijn t-shirt nat, mijn maag knorrend. En dit was nog maar de eerste dag...


DAG 2

Vandaag fiets ik minder ver. Ik bezoek de tempels ten noorden en oosten van Angkor Thom. Als eerste ga ik naar Preah Kahn, een oud kloostercomplex en een plek waar monniken kwamen om de oude teksten te bestuderen. Een soort universiteit avant la lettre dus. Het is een van de grootste gebouwen van Angkor. Een doolhof van gangen en gangetjes, sommige begaanbaar, andere niet. Overal zijn fraaie reliefs: van apsara's, van goden en godinnen, van boeddha's. Naast de toegangspoort staan imposante, levensgrote beelden van Garuda. Oude dames verkopen vers fruit, tempelwachters dutten. Het is benauwd.

Dan is het de beurt aan Ta Prohm, een van de beroemdste tempels van Angkor, omdat hij zo overwoekerd is. Een soort Indiana Jones tempel, zegt mijn reisgids, maar ik heb geen verstand van Indiana Jones. Mijn geliefde dispuutsgenoten hebben kort geleden eindelijk hun langgeplande Indiana Jones filmavond gehouden. Ik was er graag bij geweest - maar dat is omdat ik ze allemaal bijzonder mis, niet omdat ik de behoefte voel die films te zien. Ik ben niet zo'n fan van Harrison Ford. Maar ik weet wel dat er iets was met een grote bal die op ze af kwam rollen, want toen ik een paar jaar geleden in Tokyo Disney Sea was zijn we ook in de Indiana Jones tempel geweest, en kwam er ook zo'n bal op ons af. Het zag er verdomde echt uit; iedereen schreeuwde en hield zijn armen voor zijn gezicht. Maar dat geheel terzijde.

Ta Prohm is fantastisch. Je waant je in de jungle. Bomen groeien op, over, door de tempel. Hun wortels verstikken de muren. Ik moet denken aan de foto's die mijn broertje heeft gemaakt toen hij een paar jaar geleden in Tsjernobyl was. Je zag bomen en planten dwars door flats en kermisattracties heen groeien. Als de mens zou uitsterven, dan zou de natuur ons binnen de kortste keren vergeten zijn, en onze steden weer tot zich nemen. Het is een geruststellende gedachte.

De bomen zijn hoog, betoverend, vol van leven. Ze fluisteren zachtjes. Ik ga even zitten om naar ze te luisteren. Even verderop verkoopt een klein jongetje boeddhabeeldjes. Vriendelijke dikke Duitse dames schaffen beeldjes aan. Als het jongetje mijn gordeldier ziet, verlaat hij zijn handeltje even om met haar te spelen. Hij vindt haar lief, maar snapt niet waarom ze oren heeft. Schildpadden horen geen oren te hebben, zegt hij streng.

Ik ga naar Ta Keo, een tempelberg met hoge torens, die doet denken aan Pre Rup. Om de trap op te komen heb je al je handen en voeten nodig. Het uitzicht is de klim meer dan waard. Beneden staat een groep chauffeurs, opzichters en souvenirventers in een cirkel een speelgoeddingetje hoog te houden. Ze zijn behoorlijk goed.

Even verderop bevinden zich de Thommanon, een kleine tempel met fraaie gebouwen die nog grotendeels intact zijn, en de Chay Say Tevoda, een eveneens kleine tempel met een paar mooie reliefs en beelden van naga's. Een oude vrouw duwt me een paar staafjes wierook in mijn hand, en draagt me op te bidden tot de Boeddha. Ik buig drie keer, en plaats de wierook in de houder. Dan wijst ze op een dollarbiljet dat op een schoteltje ligt. Zucht, het zal ook eens niet. Ik haal wat Cambodjaans kleingeld tevoorschijn en leg het op het schoteltje. Misprijzend bekijkt ze het geld, en wijst naar het dollarbiljet. Geirriteerd loop ik weg. Ik weet het, de Boeddha is business. Maar niet alles is een dollar waard, mevrouw. Die dingen verlaten mijn portemonnee al zo beangstigend snel.

Aan het einde van de dag beklim ik Baksei Chamkrong, een enkele, losstaande toren. De lucht boven de bomen kleurt oranje. De zon is al verdwenen. Ik vraag haar of ze morgen terug wil komen.


DAG 3

Dat doet ze, en hoe. Het is een hete, zonnige dag. Ik heb het beste voor vandaag bewaard: Angkor Wat en Angkor Thom.

Om in Angkor Wat te komen, moet je eerst een brede stenen brug over - natuurlijk geflankeerd door naga's. De toegangspoort lijkt al een grote tempel op zichzelf. Pas als je er doorheen bent en in de verte de eigenlijke tempel ziet liggen, compleet met de vele hoge torens, realiseer je je hoe ontzettend groot Angkor Wat is. Van de toegangspoort naar de eigenlijke tempel is nog eens een wandeling van een paar honderd meter.

Angkor Wat is vrij van bomen en planten, en grotendeels gerestaureerd. Je krijgt een goede indruk van hoe het ooit moet zijn geweest. Ik vergaap me aan de pagodes met hun ingenieuze dakstructuren, aan de bijgebouwen, en bovenal aan de meesterlijke reliefs in de galerijen die om de tempel heen lopen. Honderden meters muur staan vol met taferelen uit de Indiase epen. De gevechtsscenes van de Ramayana zijn gedetailleerd weergegeven, compleet met strijdwagens, demonen en olifanten. Het meest indtukwekkend is de achterste, westelijke galerij, waarop de mythe van de oceaan van melk is afgebeeld. Te zien is hoe Vishnu, staande op zijn schildpad Kurma, samen met de slangenkoning Vasuki en alle goden en demonen de mythische melkoceaan karnt. Het is een fraai gezicht.

Na de lunch verplaats ik me naar Angkor Thom, de oude hoofdstad, vol met tempels en ruines. Ik begroet de apen en ga dan naar de Bayon, de centrale tempel, zo mogelijk even indrukwekkend als Angkor Wat. De Bayon is een fraaie constructie, die vol staat met tientallen metershoge hoofden. Elk hoofd heeft vier gezichten, en kijkt dus tegelijkertijd noord-, zuid-, oost- en westwaards. Het is het monument dat een van de latere koningen voor zichzelf heeft laten bouwen - een zekere mate van megalomanie kan de beste man niet ontzegd worden. Mijn reisgids zegt dat de beelden Avalokiteshvara voorstellen, maar er zijn ook wetenschappers die beweren dat het afbeeldingen van Brahma, Shiva of koninglief zelf zijn. Hoe het ook zij, het is een imposant gezicht, en een verplicht onderdeel van zelfs het kortste bezoek aan Angkor. De hoofden zijn bijzonder fotogeniek - ik denk dat er weinig gebouwen op de wereld zijn waar bezoekers zoveel foto's maken als hier.

Ik laat mijn fiets even staan, en wandel over de gronden van het voormalige koninklijke paleis. Her en der staan halve gebouwen en gerestaureerde poorten. Ik beklim de Phimeanakas, een hoge, piramide-achtige constructie. Op de terugweg word ik opgewacht door een dozijn souvenirverkopers. T-shirts kun je echt niet meer aan me kwijt, maar de rijstpapieren reproductie van het relief van de melkoceaan doet me smelten. Na een half uur afdingen is het van mij. In Thailand en Indonesie wist ik het gat in mijn hand aardig in bedwang te houden, maar om de een of andere reden lukt me dat hier niet. Maar met deze reproductie ben ik ook wel echt blij. Nu maar hopen dat ik na thuiskomst ergens een leuk appartementje vind om het ding in op te hangen...

Het oude paleis heeft een paar fraaie terrassen, met reliefs van godinnen, apsara's, naga's en olifanten. Rustig wandel ik er langs. Dan ga ik terug naar mijn fiets, opdat ik op tijd op Phnom Bakheng ben voor de zonsondergang. Phnom Bakheng, tussen Angkor Wat en Angkor Thom in, is een tempel op een 70 meter hoge berg, vanwaar je kunt genieten van een grandioze zonsondergang. Maar niet in je eentje. Vandaag zijn een paar duizend mensen - letterlijk, ik overdrijf niet - op hetzelfde idee gekomen. Elke tourgroep beeindigt de dag namelijk op Phnom Bakheng. En terecht. De lucht kleurt magisch oranje en lila, de zon is van vuur. Het lijkt Mount Nemrut wel.


DAG 4

Vandaag bezoek ik met twee Japanse reizigers die ik in mijn hotel heb leren kennen de tempel Beng Maelea, een uur rijden ten noorden van Siem Reap, en de oude hoofdstad Koh Ker, nog een uur verder. We delen de kosten van een auto en chauffeur. Die zijn niet gering. Ik ben dan ook verbaasd als blijkt dat onze chauffeur niemand minder is dan de receptionist van het hotel. Het is een lieve jongen, maar voor autorijden is hij niet in de wieg gelegd. De auto maakt ook geen al te betrouwbare indruk. En jawel: na een half uur rijden begeeft hij het. De rook die uit de motor komt is weinig hoopgevend. Gelukkig zijn we beland in een dorpje, vlakbij de markt. Binnen de kortste keren staan twintig mannen om onze auto heen, vertwijfeld naar de motor starend. Niemand weet wat hij moet doen. Uiteindelijk komt iemand op het idee om een paar flessen water in de motor te gooien. Het haalt weinig uit.

We wandelen over de markt, en doen ons te goed aan geroosterde krekels en sprinkhanen. Dat wil zeggen: een van ons. Ik hou het bij een blikje ijskoffie, als u het niet erg vindt. Na ruim een uur worden we opgepikt door de reservechauffeur, in de reserveauto. Hij rijdt een stuk beter dan de receptionist.

Ta Prohm mag overwoekerd lijken, Beng Mealea is Ta Prohm in het kwadraat. Ik waan me in Jungle Book. Elk moment kan de apenkoning te voorschijn komen, om me het geheim van het vuur afhandig te maken. We klauteren over blokken steen, als waren we zelf een stel apen. Het is een grote speeltuin. En tussen alle woest woekerende bomen en ingestorte daken zijn her en der fraaie beelden en reliefs verstopt. In gedachten ben ik een negentiende eeuwse archeoloog, die zojuist de vondst van zijn leven heeft gedaan. In de verte roepen vreemde vogels.

We rijden naar Koh Ker, de hoofdstad voordat Angkor Thom gebouwd werd. Hier komen maar weinig toeristen. De weg die ernaar toe leidt is van zand, en zit vol diepe kuilen. Langs de weg staan borden die verklaren dat het gebied landmijnvrij gemaakt is. Nog maar tien jaar geleden was heel Cambodja een mijnenveld - maar daarover een andere keer meer. Over de recente geschiedenis van dit land kom ik in een volgend verhaal nog wel te spreken, vermoed ik. Nu is het een stuk veiliger, zij het nog niet overal. Franse en Japanse vlaggen sieren de borden, opdat iedereen weet waar het geld vandaan kwam.

Koh Ker kan niet tippen aan de grote tempels van Angkor, maar is niettemin een bezoek meer dan waard, al is het entreegeld aan de hoge kant. Maar het is heerlijk om even niet in het gezelschap te zijn van grote groepen andere toeristen, in alle rust tempels te kunnen ontdekken, en de stilte te kunnen horen. De belangrijkste tempel van Koh Ker is Prasat Thom - een imposante, veertig meter hoge piramide, die je eerder in Mexico zou verwachten. Tot onze spijt is de houten trap kapot, en de oorspronkelijke stenen trap is ook deels verdwenen. Tjongejonge, zo moeilijk kan het toch niet zijn om een houten trap te repareren?

We wandelen een stukje over het brede zandpad. Om ons heen is loofbos. Als er niet overal borden zouden staan met de mededeling dat de grond landmijnvrij gemaakt is, zou je je zo in het Drenthe van een zwoele zomernamiddag wanen. Her en der staan tempels en tempeltjes. Sommige hebben grote lingams (kegelvormige fallussymbolen, die Shiva representeren). Een andere tempel ligt vol met zoet geurende gele bloesem.

De allerlaatste tempel is misschien wel de allermooiste. Hij bevindt zich even ten zuiden van de andere tempels van Koh Ker, een stukje van de weg af. We hadden hem bijna gemist, maar gelukkig was een van ons opmerkzaam. De tempel bestaat uit vijf torens, volledig intact. Verder niets. Twee torens staan voor, drie erachter. Twee van de vijf torens hebben bomen op zich groeien, en leven in een web van wortels. Architectonisch is de plek weinig bijzonder, en er zijn geen reliefs.

Maar de lucht kleurt zachtjes roze. De boomwortels kronkelen. De grond knispert. Het is heet noch koud, maar toch heb ik kippenvel. Dan begrijp ik waarom. Hier leven de goden. Hier, in deze vijf torens. Hier is de grens. Wie in een van deze torens stapt, stapt de andere wereld in.

Ik buig diep. Dan loop ik terug naar de auto.

De reis gaat verder.

Indrukken van Bali

I. Kecak

tjakketjakketjakketjakke
tjakketjakketjakketjakke
tjakketjakketjakketjakke
tjak-tjak-tjak-tjak!

honderd mannenstemmen zingen de Ramayana
een orkest van baritons

tjakketjakketjakketjakke

ontblote bovenlijven, wapperende handen,

de goden tussen hen in
worden gevangen genomen

tjakketjakketjakketjakke

een onaards mooie danseres
haar ogen ver
haar handen gedraaid
omringd door honderd blote mannenlijven

tjakketjakketjakketjakke

dikke demonen maken ruzie
camera's flitsen

tjakketjakketjakketjakke

maar de goden overwinnen,

de koning van de onderwereld
wordt netjes met heilige pijlen doorboord

tjakketjakketjakketjakke

het vuur zwaait op
wordt alle kanten op getrapt

tjak-tjak-tjak-tjak!

de demon
is dood



II. Mountainbike

kilometers vol met houten beelden,
schilderijen, kunstvoorwerpen

ronkende rokende scooters
met wapperende regenponcho's

hoe sterk is de eenzame fietser

rechtsaf, weg van de grote weg
de wereld verandert

terrassen rijstvelden
percussie van de regen
het groen intens van kleur

de hellingen steil en gemeen
twintig meter voor mij
valt krakend een boom op de weg

boerendorpjes met lachende kinderen
hello hello
meer tempels dan huizen
welke kant moet ik op?
een pooltafel in een houten hut
straathonden op de weg, scharrelkippen

een verbaasde grijns
wat doet die maffe buitenlander hier
waar is zijn scooter?

de vrouwen doen het zware werk
dragen alles, emmers water,
manden eten, takkenbossen
op hun hoofd

zoef remmen remmen
een brug
en dan doorbijten omhoog
de bolletjestrui
is vandaag voor mij

nooit kwam hier een toerist
de rijst groeit trapsgewijs
het groen nog voller in de regen
door palmbomen omringd

de regen zegent
de planten

doorweekt
fiets ik de wereld langs
weet ik me vrij



III. Natte goden

het huisje naast mijn raam
boven de veranda
is voor hen

ze brengt ze elke dag
zoete rijst in bananenblad
geurende bloemetjes
misschien een stukje fruit
of legde ik dat daar neer?

en als de avond valt
scheren de vleermuizen over
brengen de rijst naar ze toe

ze vliegen laag
nog meer regen vandaag

het mengt met het heilige water
de bron van de goden
mensen zwemmen zich rein
gevangen door de Chinese telelenzen
die ze leren te negeren

de paar druppels in mijn oor
mogen niet baten

de tempelwachters
woest en eng, uitpuilende ogen,
uitstekende tongen
puntige borsten
vuurspuwend en dansend
in razernij,

zijn geen partij
voor Canon Nikon Sony Fuji

maar als de regen zondvloed wordt
verdwijnen de toeristen

ben ik alleen
in de Gunung Kawi
slechts de souvenirverkopers
bij de ingang
denkt u echt dat een paraplu
nog iets uithaalt?

sopsopsop mijn schoenen
tien euro authentieke Thaise nep-adidas
zijn aan het eind
van hun Latijn

zingen dan maar,
dansen,
stampen in de plassen

omarm ik de gekte

de trap naar de tempel
is vandaag een waterval
die mijn schoenen binnenstroomt

pagodes, eeuwenoud,
gehouwen uit de rotsen
god is dichtbij

jij bent de rots
waaruit ik mijn tempel bouw
zei Jezus tegen Petrus
of iets van die strekking

het zal hier geweest zijn

zelfs mijn gordeldier
is niet meer bang
voor het woedende water

we dansen de waterval omhoog

we danken de goden
van dit eiland

Oost-Java en Bali

En terwijl in Nederland de mensen dikke jassen droegen, stonden te kleumen bij de bushalte, studeerden voor tentamens, deadlines misten, formulieren invulden en de dagen veel te langzaam langer zagen worden droomde ik mij in de tropen, in een vreemd maar prachtig land, waar ik ondanks de aanwezigheid van enkele bekende aandoende woorden her en der maar heel weinig van begreep, maar waar ik gegrepen werd door de culturele rijkdom, door de schoonheid van het landschap, door de vriendelijkheid en warmte en opdringerigheid van de mensen, door het vele vuil dat overal verspreid lag, door de natte hitte en door het scherpe contrast tussen rijkdom en armoede. En zo ging mijn reis verder, van Yogyakarta via de Gunung Bromo naar Bali, waar de mensen een andere taal spraken en hun goden andere namen gaven dan hun buren op Java. De eenzaamheid en onrust van een week geleden gleden langzaam weg, en ik vond iets dat op rust leek. Ik ontmoette leuke reizigers, met wie ik ervaringen en maaltijden deelde. Een verkoudheid kwam en ging en kwam weer en is nog steeds niet helemaal weg. Ik genoot van het reizen, van de vrijheid, van de nieuwe ervaringen en contacten, en van de vele cadeautjes die op mijn pad gelegd waren.

Elke dag bracht nieuwe verhalen. Vele daarvan moeten nu onverteld blijven, want verhalen komen sneller dan ik schrijven kan. Ik hou het dus bij een samenvatting. De voorbije week, in drie delen.


I. De tempels rond Jogja

Mannen laten graag zien hoe machtig ze zijn door grote gebouwen te bouwen, ter meerdere eer en glorie van het Opperwezen (ev/mv) dat die macht legitimeert. Zo ook de Javaanse heersers van weleer. Ze lieten de Prambanan bouwen, een verzameling indrukwekkende torens, gewijd aan Shiva, Brahma, Vishnu en hun rijdieren. De torens zijn fraai versierd met uitbundige reliefs, die scenes uit het leven van de betreffende god afbeelden. Shiva, die zo tot de verbeelding sprekende asceet, danser, minnaar en vernietiger, heeft de grootste toren gekregen. Helaas heeft de aardbeving van een paar jaar geleden de gebouwen geen goed gedaan - op dit moment zijn slechts twee van de zes torens te betreden.

Ik bezoek de Prambanan samen met een andere Nederlandse jongen. Hij studeert aan mijn alma mater, en dat schept een band, zelfs al komt hij van de rechtenfaculteit, waar alle studenten in hun eerste jaar geindoctrineerd worden met een abjecte atheistisch-nationalistische ideologie - maar dat terzijde. Hij lijkt er in elk geval niet al te zeer door gecorrumpeerd. We krijgen een gratis rondleiding van twee schattige stagiaires van de school voor toerisme. Ze hebben het vast bloedheet in die donkerblauwe blazers, maar op hun voorhoofd is geen zweetdruppel te zien. Netjes delen ze met ons de zinnen die ze uit hun hoofd hebben geleerd. De rondleiding wordt steeds onderbroken door verzoeken van schoolkinderen om met ons op de foto te gaan. We poseren zeker tien keer, misschien vaker. Je vraagt je af wat hier de eigenlijke bezienswaardigheid is.

Ik verlaat het toeristengebied en loop twee kilometer zuidwaarts, naar de Ratu Boko. Er is veel minder bewaard gebleven van deze tempel dan van de Prambanan, maar de locatie is fenomenaal. Ik geniet van een schitterend uitzicht over de rijstvelden, fabrieken en tempels in de omgeving. In de verte zie ik Yogyakarta liggen. Tussen de ruines scharrelen nu eens geen opdringerige ansichtkaart- en sieradenverkopers, maar geiten, kippen en eenden. Jongetjes voetballen op de fundamenten van eeuwenoude tempels, vriendengroepen uit de stad poseren voor tientallen foto's, opwindvogels maken vreemde junglegeluiden, en nergens is een toerist te bekennen. Een herder sjokt zijn geiten naar huis. De lucht kleurt lila en oranje. Het is een betoverende plaats.

Twee dagen later bezoek ik de beroemde Borobodur. Was de keuze om in plaats van met een tourbusje met het lokale openbaar vervoer te reizen in het geval van de Prambanan de enige juiste, bij de Borobodur ligt dat even anders. De 'bus' is weinig meer dan een rammelende ruine op wielen, die vermoedelijk nog uit de koloniale tijd stamt. Desalniettemin denkt de chauffeur, een dikzak met een omineus maffiasnorretje, dat hij de hoofdrol speelt in een achtervolgingsscene uit een slechte actiefilm. Tweebaansweg of niet, elke auto wordt ratelend ingehaald, en tegenliggers maar ternauwernood ontweken. De co-chauffeur eist ondertussen zonder blikken of blozen van mij het zojuist door hem verzonnen buitenlanderstarief, om daarna zijn collega ongegeneerd lachend te informeren over de extra centen. Altijd fijn als een rijke buitenlander een pootje wordt uitgedraaid... Ach, waar hebben we het over. Een halve euro op zijn meest. Koop er wat leuks voor. Maar ga vervolgens niet tegen je collega lopen opscheppen, akkoord? Mijn kennis van het Javaans stelt weliswaar niet zoveel voor, maar non-verbaal maak je echt al genoeg duidelijk.

Ik maak de korte wandeling van het busstation naar het tempelcomplex. 'Very far', verzekeren de rijtuig- en scootertaxiheren mij, maar daar trap ik niet meer in. Als ik na vijf minuten bij de tempel aankom begint het te regenen. Het is per slot van rekening regentijd. Een slimmerik verhuurt me een paraplu, maar veel haalt die niet uit. De wolkbreuk neemt welhaast bijbelse proporties aan. Binnen enkele minuten staan de straten blank, en loop ik te soppen in mijn schoenen. Ik betaal het officiele buitenlanderstarief en ga naar binnen. Ik weet nog steeds niet wat ik ervan vind, dat buitenlanders tien keer zoveel moeten betalen als binnenlanders. Aan de ene kant kun je het zien als een mooi sosjalisties principe, dat iedere bezoeker naar daadkracht moet betalen. Aan de andere kant is het natuurlijk niets minder dan geinstitutionaliseerde discriminatie. Hoe het ook zij, je erover opwinden is betrekkelijk zinloos, want overal in Zuid- en Zuidoost-Azie is het hetzelfde liedje.

De Borobodur is een indrukwekkende boeddhistische piramide. Het is een groot vierkanten bouwwerk met verschillende verdiepingen, versierd met kilometerslange reliefverhalen en honderden boeddhabeelden. Bovenop staan enkele tientallen stoepa's. Het is een indrukwekkend gezicht, ook in de regen. Helaas lijken niet alle bezoekers zich te realiseren dat dit een religieuze plaats is. Nee, meneer, je hand door een gat in een stoepa steken is niet respectvol. Het ongegeneerd rondstrooien van je vuilnis is dat evenmin. Ik loop langzaam rond, af en toe oppgeschrikt door schoolkinderen die met me op de foto willen. Toekomsttwijfels spoken door mijn hoofd. De lucht is grijs. De Boeddha heeft geen antwoord. De muezzin even verderop, die zijn best doet de goden van de tempel dood te verklaren, heeft dat evenmin. Onthechting blijkt een hele opgave. Ik haat natte sokken.


II. De Gunung Bromo

Een van de vele geneugten van het alleen reizen is dat je je niet aan een vastomlijnd programma hoeft te houden. Je hoeft aan niemand verantwoording af te leggen, behalve aan jezelf. Een georganiseerde bus-in-bus-uit-foto-maken-souvenirs-kopen-bus-in-bus-uit reis is mij dan ook een waar schrikbeeld. Ik hoop nooit deel uit te maken van zo'n busrijdende kudde Canons en Nikons. Desalniettemin is het soms wel zo makkelijk om deel te nemen aan een dagtour, bijvoorbeeld als je plekken wilt bezoeken die lastig te bereiken zijn. Soms is het ook wel best lekker om even niets te hoeven regelen. En soms is het zelfs voordeliger om een paar dagen met een georganiseerde reis mee te gaan. Zo ook in het geval van de Gunung Bromo, een beroemde vulkaan in Oost-Java, die volgens de backpackersvoorschriften bezocht dient te worden rond zonsopgang. Ik boekte een busreis, overnachting, en vervolgreis naar Bali, voor iets meer dan twintig euro - een uitstekende deal.

Het blijkt nog een hele rit. Java lijkt weliswaar klein, zo op de kaart, maar dat komt omdat Sumatra en Borneo zo onvoorstelbaar groot zijn. Ook Java is al vier keer zo groot als Nederland. Om van Yogyakarta naar de Gunung Bromo te geraken moet je dus een dag in de bus zitten. Gelukkig zijn er veel mooie ervaringen om te delen met andere reizigers, en gelukkig is er altijd nog de politiek om over van gedachten te wisselen. Goed zo, laat Wilders maar voor de rechter beargumenteren waarom hij vindt dat hij wel het recht heeft te discrimineren, en de antisemitische jongens die hij het land uit wil zetten niet. Laat hem maar duidelijk maken waarom artikel 1 van de grondwet niet op hem van toepassing zou zijn. Ik ben benieuwd of er meer uit die mond kan komen dan platitudes, en of hij ook een inhoudelijk betoog kan houden. Laat hem maar verantwoording afleggen.

Uiteindelijk komen we aan in ons hotel. We wanen ons in de Alpen, en niet alleen vanwege de frisse berglucht. Ik slaap in een prachtig blokhutje. Aan de muur hangt een bergtafereeltje vreedzaam naast een wayangpop. Het restaurant is geheel van hout. Op de tafels liggen geruite kleedjes, uit de boxen komt Duitse jaren negentig-hiphop, en op de menukaart staan naast nasi goreng en gado-gado kartoffelsalat en gluehwein. Ik voel me zowaar een beetje zu Hause.

Om half vier kraait de haan van mijn nieuwe mobiele telefoon. Wat heerlijk om wakker gekraaid te worden, in plaats van een electronische ringtoon op je af gegooid te krijgen. Ik sta op. Men had gepoogd mij een dure jeeptocht aan te smeren naar een uitzichtpunt, maar ik loop liever (en terecht, want ik hoor later dat er vanaf het uitzichtspunt met uitzondering van grote groepen toeristen en schoolkinderen niets te zien was). Samen met vier sympathieke Chinese reizigers beklim ik in het donker de vulkaan. Zelfs 's nachts ben je hier niet veilig voor venters: dit maal probeert men ponyritjes te verkopen. Ook nu weer beletten drie beleefde weigeringen hen er niet van me hinderlijk te blijven volgen. Toegegeven, het zijn mooie pony's.

In de verte daagt het. De zon gaat schuil achter de grote wolken zwavelrook die de vulkaan uitbraakt, maar de lucht kleurt langzaam licht. Langzaam wordt het maanlandschap om ons heen zichtbaar. Het is een indrukwekkend gezicht. Enkele tientallen Indonesiers wachten ons op de top op. Ik maak graag foto's, maar ik kan niet tippen aan de fotowoede van mijn medewandelaars. Af en krijgen we een walm zwavel binnen. Er wordt luid gekucht. Uit een mobiele telefoon klinkt Chinese popmuziek.

Ik baan mij een weg door de rook, teneinde de krater rond te wandelen. Ik ben de enige. Wanneer ik de achterkant van de rookwolk bereikt heb, wordt ik opgewacht door een gulle ochtendzon en een grandioos uitzicht over de bergen in de verte. Het doet me denken aan Asahidake, de vulkaan op Hokkaido die ik twee jaar geleden beklom. Maar nu ben ik helemaal alleen. Bergen, kraters en aswoestijnen strekken zich voor me uit. Ik ben een kleine jongen in een groots, meedogenloos, buitenaards landschap. Ik slaak een vreugdekreet. Wat kan de wereld soms toch onvoorstelbaar mooi zijn.


IV. Bali

Het is nog donker wanneer de nachtbus mijn Chinese reisgenoten en mij afzet in Lovina, aan de noordkust van Bali. Ik had niet zo'n zin in Kuta, de beroemdste badplaats en feeststad van het eiland. Lovina is rustiger, en heeft bovendien een prachtige naam, die lijkt op de naam van een van de belangrijkste filosofen van de afgelopen eeuw. Daar kon ik natuurlijk geen nee tegen zeggen. We worden opgewacht door vervaarlijk ogende monsters, die de wacht houden voor een fraai versierde stenen poort. In het donker gaan we op zoek naar een hotel. Ik heb geluk: voor drieeneenhalve euro per nacht kan ik terecht in een fraai bamboe hutje op palen, met ventilator, een eigen badkamer en elke dag een gratis ontbijtje. Mijn hotel heeft bovendien een fraai zwembad, compleet met waterspuwende draak. Naast het zwembad staat een tempeltje voor de lokale goden. Elke dag komt een vrouw hapjes eten, bloemen en wierook offeren, terwijl de toeristen twee meter naast haar aan het zwembad bier liggen te drinken. Welkom op Bali.

De goden zijn om ons heen. Overal zie je hun stoelen, hun huisjes, hun beelden. Her en der op de stoep liggen witte bloemetjes, bedoeld om ze gunstig te stemmen. Af en toe loop je door een wolkje wierook. Volgens de Indonesische grondwet is iedereen in dit land monotheistisch, maar dat is een mythe. De goden zijn ontelbaar. Bali wordt wel hindoeistisch genoemd, maar ook dat is onjuist. Men heeft hier een hele eigen, unieke traditie.

Wonder boven wonder slaag ik erin de godsdienstwetenschapper in mij af te schepen met de belofte om later deze week een keer een tempel te bezoeken. Nu wil ik even niets. Even tijd om te lezen, baantjes te trekken in het zwembad, lekker te eten, eindelijk die ansichtkaartjes te schrijven die al weken in mijn tas zitten te branden. Een dag aan het zwembad liggen zonder iets te moeten. Goedkope pina coladas drinken. Mijn Chinese vrienden klaverjassen leren. Even heerlijk, schaamteloos vakantie vieren. Het lukt me aardig. De toekomst wordt steeds een beetje abstracter. Ik adem uit.

Ik wandel over het strand. Voor ik er erg in heb word ik omringd door een vijftal verkopers, die me sarongs, fruit, massages, sieraden, schelpenkettingen en God weet wat willen verkopen. Ik ben het inmiddels gewend, maar het blijft vreemd. Niet iedereen begrijpt de betekenis van vijf maal 'nee sorry, ik ben niet geinteresseerd'. Ik moet denken aan een sketch van Najib Amhali, waarin hij beschrijft hoe hij opdringerige Ghanese souvenirverkopers een koekje van eigen deeg geeft door hun sleutelhangers met molentjes aan te bieden. Eens proberen. Uit mijn tas vis ik een zwarte fineliner. 'Openbaar vervoer onderzoek,' staat erop. Ik kreeg hem toen ik een strippenkaart kocht, samen met een enquete, en het verzoek deze in te vullen. Dat heb ik gedaan, maar het opsturen is er nooit van gekomen. Het was een beetje zoals nu met uw ansichtkaarten, waarvan ik sommige weken geleden reeds beschreven heb, maar die ik nog steeds niet op de bus gedaan heb. Maar dat geheel terzijde.

Ik bied de schelpenkettingventer mijn fineliner aan. Tot mijn verbazing is hij zeer geinteresseerd. 'Hoe duur?' 'Net zo veel als zo'n ketting,' zeg ik. 'Een ketting voor een pen?' 'Ja, prima'. Voor ik er erg in heb heb ik een mooie schelp om mijn nek hangen. Wat leuk, ruilhandel. Plotseling is er iets van contact tussen hem en mij, iets van gelijkwaardigheid. Ik heb iets voor hem, hij heeft iets voor mij, en daaraan geven we een zelfde waarde. Waarde is in essentie iets subjectiefs, iets menselijks. Het probleem van geld is dat het waarde objectiveert en abstraheert. Het ontneemt de transactie het intermenselijke aspect, het aspect van de sociale interactie, om met Marcel Mauss te spreken. Het dehumaniseert waarde, maakt het anoniem, en genereert zo ongelijkheid. Ruilhandel daarentegen creeert een vorm van intermenselijk contact die fundamenteel verschilt van het standaard souvenirventen, omdat het de grote ongelijkheid tussen ons (in termen van financiele macht) even wegneemt. Een interessante ontdekking. Er zit meer in die grap van Najib Amhali dan je op het eerste gezicht zou zeggen.

Want uiteindelijk hangt dat als een schaduw boven de meeste contacten die je hier op doet: het enorme verschil in mogelijkheden tussen jou en je leeftijdsgenoot die je bedient. Indonesie is een land met een kleine groep steenrijke mensen, en een enorme groep straatarme mensen. Het verschil tussen de haves en de have-nots is immens. De haves wonen in dure appartementencomplexen in Jakarta, en shoppen in luxe warenhuizen met westerse prijzen. De have-nots moeten leven van een paar euro per dag, of nog minder. En jij als luizige backpacker bent hier plotseling multimiljonair, of je het leuk vindt of niet. Daarvoor kun je je ogen sluiten, en velen slagen daarin met verve. Maar mij lukt het niet.

'Waar kom je vandaan?' vraagt de serveerster met de mooie glimlach me. 'Uit Amerika?'
'Nee, uit Belanda.'
'En je tafelgenoten? Uit Japan?'
'Nee, uit China.' Japanners zijn over het algemeen een stuk beleefder naar bedienend personeel, wil ik er aan toevoegen, maar dat laat ik maar achterwege.
'Je hebt geluk, dat je overal heen kan waar je maar wilt, dat je kunt reizen.'
Ik ben even stil. 'Ja, je hebt gelijk. Ik heb geluk,' antwoord ik. 'Wil je ook reizen?'
Ze lacht schamper. 'Ja natuurlijk, niets liever. Maar dat is onmogelijk.'
'Nou ja, wie weet, ooit...'
'Misschien in een volgend leven,' zucht ze. Dan gaat ze verder met het afruimen van onze borden.

Reizen is geconfronteerd worden. Met armoede, met leed, met ongelijkheid. Met de vraag wat je eigen rol is, hoeveel macht je zelf hebt. Met de vraag waarom je Schepper het toestaat dat een alleenstaande moeder en een tienerjongen zich prostitueren aan rijke Europese toeristen. Is Hij echt zo onmachtig? Ja, Hij kan het laten bliksemen, heel indrukwekkend hoor, maar wat hebben zij daaraan? Of kan het Hem gewoon geen donder schelen, wat Zijn kinderen elkaar aandoen? Dat weiger ik te geloven. Verdrietig ga ik terug naar mijn bamboehutje op palen.

Ik was eigenlijk van plan om dit verhaal te eindigen met een positief geluid. Met een beschrijving van dartelende dolfijnen, van vis in verrukkelijke tomaten-sambalsaus, van cocktails en live-muziek en fanatieke Kantonese klaverjassers, van mangostenen en zwembadluiheid en, zowaar, een voorzichtig vakantiegevoel. Want dat is er allemaal ook, gelukkig.

Maar er zijn nog heel veel vragen.

Gods knipoog

Ik ben op zoek naar God. Dat ben ik al tien jaar, dus wat dat betreft is er niets nieuws onder de zon. God is voor mij in veel opzichten namelijk een vreemde. In tegenstelling tot de overgrote meerderheid van de wereldbevolking heb ik Hem* niet met de paplepel ingegoten gekregen. Ik ben niet verbonden aan deze of gene religie, en heb zodoende geen uitgesproken religieuze identiteit. Toegegeven, met kerst gingen we naar de kerk omdat mijn grootmoeder dat graag wilde, en ze las ons wel eens voor uit de kinderbijbel (zij het meestal dezelfde verhalen). En ik ben natuurlijk beinvloed door de calvinistische zeeklei waaruit ik ontsproten ben. Maar de opvoeding die ik genoten heb was weinig religieus gekleurd, en ik heb nooit geleerd wat de Waarheid is. Dat heeft me de vrijheid gegeven om toen ik ouder werd zelf op onderzoek uit te gaan, en verschillende waarheden tegen het licht te houden. Ik flirtte met boeddhisme, shinto, verschillende vormen van protestantisme, animisme en islam. Ik vond veel moois, maar werd nergens ingezogen.

Ik zou mezelf nu omschrijven als een niet-religieus gebonden religieus persoon. Wie dat ziet als een contradictio in terminis, heeft een bekrompen geest. Wie dat veroordeelt als zijnde 'ietsisme' of 'religieus shoppen' begrijpt er evenmin iets van. Ik geloof niet in 'iets', ik geloof in God, vreemd en onmachtig maar leven- en troostschenkend, de beloften van heelwording. Dat is niet vrijblijvend, dat is een serieuze zaak. En ik heb een afkeer van alles wat riekt naar consumentisme, dus 'religieus shoppen' is niets voor mij. Dat klinkt me bovendien te oppervlakkig.

Met religieus flirten heb ik daarentegen geen enkele moeite. Glimpjes van God kunnen gezien worden in een mihrab, aan een kruis, in een beeld, in een boom, op een berg en in het gezicht van de Ander. Wie zijn ogen sluit voor de glimpjes die niet in zijn smalle straatje passen mist veel moois. Immers, God is christen noch moslim noch boeddhist, zoals Desmond Tutu ons leerde. God is een glimpje hier, een glimpje daar, een knipoog, een luisterend oor, een belofte. God is in geen enkel verhaal, hoe mooi ook, volledig te vatten. Wantrouw derhalve eenieder die het monopolie op God claimt. Mensen hebben de vervelende neiging alles te willen bezitten, zelfs Hem die ze het minst begrijpen, zelfs de Waarheid die ze vrezen. Wantrouw hen, die om het hardst roepen dat zij de Waarheid kennen - zij zijn het bangst. Vertrouw daarentegen hen, die weten dat zij de Waarheid niet kunnen kennen - zij zijn ook bang, maar accepteren hun angst. En vertrouw de enkeling die de Waarheid een beetje kent, en die geen woorden nodig heeft om je dat te vertellen. Want wie Waarheid in woorden probeert te vangen, is al begonnen haar te doden.

Het feit dat ik op zoek was naar God zal ongetwijfeld invloed hebben gehad op mijn beslissing om godsdienstwetenschap te gaan studeren. Sommige zoekers zweven vrolijk rond, maar daar had ik geen zin in. Ik hou niet zo van zweven. Ik heb liever een stevig paar bergschoenen om mijn voeten dan een parachute op mijn rug. Waar anderen ervan dromen een vogel te zijn, ben ik liever een kameel, olifant of muilezel. Met andere woorden: niet elke zoektocht naar God is kritiekloos en vrijblijvend. Het lezen van wetenschappelijke boeken en artikelen en het bezoeken van religieuze plaatsen leert mij meer over God dan, pak hem beet, edelstenen knuffelen in Oibibio.

Nu heeft het bestuderen van religie natuurlijk wel enige invloed op de wijze waarop je God ziet. Maar godzijdank kun je religie bestuderen zonder stelling te hoeven nemen aangaande God. Religie vertelt verhalen over God, maar de godsdienstwetenschapper vertelt louter verhalen over verhalen over God. Religie is een menselijke constructie, een politieke categorie. Wanneer ik religie bestudeer ben ik kritisch, kijk ik naar o zo menselijke zaken als macht en identiteit, ben ik methodisch welhaast atheistisch. En dat blijkt gek genoeg uitstekend verenigbaar met mijn eigen religieuze geloof. Religie claimt God, maar God overstijgt religie. Religie is menselijk, en al het menselijke moet bestudeerd en bekritiseerd worden. God is de Ander, onkenbaar, niet in woorden te vatten. God staat los van religie.

Maar wij zijn mensen, en we moeten het doen met menselijke constructies, of we dat nu leuk vinden of niet. Met mijn weigering om lid te worden van deze of gene religie, en zodoende een bepaald God-verhaal als het mijne te accepteren, maak ik het mezelf natuurlijk niet makkelijk. Mensen prefereren antwoorden boven vragen, en ik ben daarop geen uitzondering. Mijn postmodernistisch waarheidsbegrip mag prima functioneren in de collegezaal, in het dagelijks leven is er een continue strijd tussen de ik die weet dat hij niet kan weten, en de ik die simpelweg wil weten. Tussen de ik die geestelijk 'vrij' wil zijn, en de ik die zich thuis wil voelen bij een bepaalde religieuze gemeenschap en die in bepaalde verhalen wil geloven, al weet hij donders goed dat het menselijke constructies zijn. Ja, ik wil antwoorden, ik wil mythen om in te geloven, zelfs al verword ik daarmee tot mijn eigen studieobject. En waarom ook niet? Interne consistentie heeft nog nooit een mens gelukkig gemaakt. Er is niets mis mee op een bepaald niveau in een verhaal te geloven, en het op een ander niveau te ontleden.

Ik ben, kortom, op zoek naar God. Ik weet ook wel dat hij die zoekt niet zal vinden, maar de zoektocht is zo boeiend dat me dat niet zoveel kan schelen. Het gaat niet om het vinden, het gaat om het zoeken. En soms, als je gelukt hebt en er even niet op verdacht bent, knipoogt Hij even naar je. Zeker als je onzeker bent en veel vragen hebt, over jezelf en over de liefde en over de weg die je gaan moet, dan is zo'n knipoog een geschenk uit de hemel.

Zo gezegd, zo gedaan. Ik trok mijn wandelschoenen aan, deed mijn rugzak op en ging op pad, op zoek naar God. Ik had een paar vragen die ik Hem wilde stellen, vandaar. En een beetje troost kon ik ook wel gebruiken. Tja, op zoek naar God in Kuala Lumpur, waarom ook niet. Het zou in elk geval een boeiende zoektocht worden.

K.L.! Culturele melting pot, waar de Bollywoodmuziek concurreert met de Chinese boybands, waar nasi en curry en dimsum naast elkaar gegeten worden, waar Guanyin en Kali buurvrouwen zijn, waar in hijab en vleermuisjurk gehulde dames kleding kopen van meisjes in minirok! Etalage van moderne architectuur, waar islamitische, Oost-Aziatische en westerse elementen indrukwekkende fusies zijn aangegaan. Planologisch gedrocht, waar snelwegen dwars door het centrum snijden, waar krakkemikkige koloniale huisjes in de schaduw staan van imposante wolkenkrabbers, waar auto's de dienst uitmaken maar waar voetgangers desalniettemin onverstoord van winkel naar winkel navigeren. Stad van vele gezichten en verhalen en geschiedenissen, van bomvolle warenhuizen, van fundamentalistische islam en wierook uitademende tempels. Wat een stad!

Ik bezoek de belangrijkste hindoetempel van de stad. Het is een drukte van belang. Misschien is het vandaag een speciale dag, misschien is het altijd zo druk, wie zal het zeggen. Een lange rij mensen staat te wachten voor het centrale deel van de tempel, waar priesters een religieuze tekst reciteren. Ze komen nauwelijks uit boven het geluid van de grote bel die continu geluid wordt, van de in wit geklede heren die hun snaarinstrumenten en trommels bespelen, en van de vele mensen die kletsen en keuvelen. Bloemengeuren dansen rond. Overal staan beelden en hangen afbeeldingen van bekende en onbekende goden en godinnen. De dames dragen hun mooiste sari. Oude mannen liggen in de schaduw te dutten. In zijtempeltjes worden godinnen vereerd. Mensen bidden, huilen, offeren vruchten. Het is een lawaai van jewelste.

Ik bezoek een Chinese tempel. Te oordelen naar de oude mannen met lange baarden die vereerd worden is het een taoistische tempel, maar ik weet niet in hoeverre taoisme en boeddhisme gescheiden dan wel met elkaar verweven zijn. Ik weet eigenlijk schandalig weinig van Chinese religie, realiseer ik me. Het is minder druk dan in de hindoetempel, maar dit is dan ook een kleinere tempel. Voor de ingang zit een groep dakloze mannen te dutten. Als er een voorbijganger langskomt houden ze snel hun hand op. De tempel is rood en goud gekleurd, en versierd met grote lampionnen. In een gouden schaal staan tientallen dikke wierookstaven te roken. Meterslange tabellen tonen voorbijgangers of ze een pech- dan wel geluksjaar te wachten staat, en wat ze kunnen doen om eventueel onheil af te wenden. Een vrouw voorspelt een andere vrouw haar toekomst. De voorbereidingen voor het Chinese nieuwe jaar zijn in volle gang. Jongedames prepareren offergaven. Een oudere man leert een vrouw hoe zij een bepaald ritueel uitvoert. Een kast staat vol beelden van oude mannen met lange baarden. De sinaasappels op het altaar glimmen.

Ik kom toevallig (?) een galerie tegen met kunst- en religieuze voorwerpen. De meeste komen uit Borneo. Er is een indrukwekkende collectie maskers: maskers van boze boemannen, van gevaarlijke geesten, van wijze voorouders en van dwaze witte mannen. De betekenis van het meeste ontgaat me, maar ik zie wel dat een aantal van deze stukken niet zou misstaan in de collecties van het Tropenmuseum of het Musee du Quai Branly. Er is een prachtig versierde schedel van een Orang Oetan, een indrukwekkend godenmasker, en fraai versierde houten beelden, dolken en ivoren voorwerpen. Het gonst van de stemmen, maar ik kan ze niet verstaan. Ik vraag me af of de galeriehouder ze ook hoort. De maskers staren me aan, sommige vriendelijk, andere boos. God is mij vreemd, maar deze geesten zijn mij nog veel vreemder.

Ingeklemd tussen wolkenkrabbers, de lightrail en drukke wegen ligt een honderd jaar oude moskee te zonnen. Hij is versierd met Indiase koepeltjes en snoepige torentjes. De toegang wordt mij geweigerd, want het is tijd voor het gebed. Of kom ik om te bidden? Ik twijfel. Ik kom om God te zoeken, denk ik, maar dat bedoelt de jongeman natuurlijk niet. Nee, ik heb nooit geleerd hoe ik moet bidden. Ik loop verder. Jammer.

Aan het centrale plein ligt een kerk. Anglicaans, want Maleisie was lange tijd een Britse kolonie. Ik ga naar binnen. De houten banken en hoge ramen komen me bekend voor. Ik zit en probeer te bidden. Het is stil, heel stil. Evangelische foldertjes dragen me op te geloven in een God die in drieen opgesplitst was en mens werd en stierf en weer leefde. Dat alles omwille van zondige ik. Het is een mooi verhaal, maar behoorlijk vergezocht. Ik vraag me af waarom overhaalfoldertjes altijd in infantiele taal geschreven zijn. Evangelicalen, Jehova's getuigen, moslims, Soka Gakkais, het maakt niet uit: alle foldertjes die ze schrijven om je te bekeren lijken geschreven voor kleuters. Is het omdat geloofsdogma's nou eenmaal niet op intelligente wijze te communiceren zijn? Dat lijkt me sterk. Of is het omdat religieuze groepen hun pijlen richten op laag opgeleiden, en helemaal niet geinteresseerd zijn in bekeerlingen met hersens...? Wellicht. Ik verlaat de kerk, onverrichterzake.

Ik ga terug naar de moskee. Het gebed is voorbij. Ik mag om het begouw heenlopen, maar niet naar binnen. Maar ik wil graag bidden, zeg ik. Mag ik niet gewoon zitten? Ik maak geen foto. Wat een gezeik, in Turkije en Syrie ben je in de meeste moskeeen gewoon welkom. De jongeman zegt iets over het midden, wat ik maar opvat als een uitnodiging om bij de middelste ingang naar binnen te gaan. De moskee is uitermate fraai, met zuilen en koepeltjes en grote overdekte marmer binnenplaatsen. Tientallen mannen liggen in de schaduw te dutten. Ik doe mijn schoenen uit en ga naar binnen. Van binnen is de moskee eenvoudig. Het tapijt is grasgroen, de mihrab wijst naar het westen. Ik zou het gebed bij willen wonen. Ik zou wel mee willen doen.

Als ik weer vertrek vertelt de jongeman me over de islam. Vrouwen moeten zich altijd bedekken, zegt hij. Dat schijnt hier nogal een issue te zijn. Persoonlijk heb ik nooit begrepen waarom het dragen van de hijab een voorwaarde is voor goed moslimschap. De meeste argumentatie is seksistisch: alsof mannen geen vrouwenharen kunnen zien zonder aan seks te denken, en alsof vrouwen die in het openbaar treden geen goed religieus leven zouden kunnen leiden. Van mij mag iedere vrouw het hoofddeksel dragen waar zij zich goed bij voelt. Als een hoofddoek haar sterkt in haar identiteit, prima. Maar ga andere mensen niet lopen voorschrijven wat zij wel of niet moeten dragen. Denk je echt dat de liefde van God voor jou afhankelijk is van wat je op je hoofd draagt? Wat een bekrompen God zou dat zijn.

Ik bezoek het museum voor islamitische kunst. Alleen het gebouw is al een bezoek waard. Frank Llyod Wright meets Isfahan, zoiets. Het museum heeft een indrukwekkende collectie. Hoogtepunten zijn de maquettes van beroemde en minder beroemde moskeeen overal ter wereld (wauw, ik wil naar Oezbekistan!), een compleet Ottomaans interieur, een kopie van een tapijt uit Mekka met koranteksten, oude handschriften en fascinerende Chinese islamitische kaligrafieen. Een absolute aanrader.

Tot slot bezoek ik de nationale moskee. Het is een indrukwekkend modern gebouw, een architectonisch meesterwerk. Het is ruim, licht, en straalt rust uit. Veel horizontale lijnen, met een enkele hoge minaret. Het grote dak is stervormig. Het fraaie gebouw wordt helaas ontsierd door een groot spandoek dat oproept tot een boycot van Israelische producten, en het nodig vindt die boodschap kracht bij te zetten middels de foto van een Palestijns kinderlijkje. De centrale hal biedt plaats aan 15.000 mensen, maar niet aan niet-moslims. Zitten op het tapij is er niet bij, wij mogen slechts een blik naar binnen werpen.

Een oudere man vraagt me waar ik vandaan kom. Hij reageert blij als ik het hem vertel. Dertig jaar geleden verbleef hij eens een paar maanden in Kampen. Hij was uitgenodigd door een Nederlandse dominee. Hij mocht mee naar de kerk, hij mocht vooraan zitten. Iedereen was heel vriendelijk, niemand probeerde hem te bekeren. Hij vertelt over het islamitische gebed. Dat blijkt heel goed te zijn voor de gezondheid, want het heft energieblokkades op en maakt Qi vrij. Daarom heeft God ons opgedragen zo te bidden, omdat Hij het beste met ons voorheeft en wil dat wij gezond zijn. Het is een soort yoga, zegt de man glimlachend. Goh, zo heb ik het nou nog nooit bekeken.

We praten verder. Hij vertelt over de vele overeenkomsten tussen christendom, jodendom en islam. Hij toont mij een stamboom met alle profeten, van Adam via Abraham en Jakob en Jozef en Mozes en Jezus naar Mohammed, vrede zij met hem. Ik beaam. De nadruk op verschillen is politiek, de nadruk op overeenkomsten getuigt van waar religieus bewustzijn. Dat klinkt mooi, maar als puntje bij paaltje komt zegt ook deze vriendelijke man dat God het gebed van een niet-moslim niet erkent.

Maar in zijn glimlach lees ik een uitnodiging. Een uitnodiging om zelf op onderzoek uit te gaan. 'Studeer,' zegt hij me. 'Leer verder over verschillende religies. Vergelijk. En je zult gelukkig worden.' 'Inshallah', voeg ik daar maar aan toe.

Misschien is het de behoefte om mijn hart te luchten. Misschien is het de uitnodiging in zijn vriendelijke lach. Hoe dan ook, ik flap het er uiteindelijk toch uit:
'Ik ben momenteel extra geinteresseerd in de islam, want mijn vriendin is moslima.'
De man glimlacht. 'Al-hamdu lillah,' zegt hij. God zij geprezen.
'Misschien kun jij haar verder vertellen over de islam. Misschien is het geen toeval dat jullie elkaar zijn tegengekomen. Misschien heeft God jullie geleid. Al-hamdu lillah.'
Waar komt die brok in mijn keel toch vandaan?
Ik zou wel willen bidden, maar durf niet te vragen of ik naar binnen mag.

Ik krijg een stapel folders mee (toegegeven: even infantiel van toon als de gemiddelde evangelische folder), de namen van interessante auteurs, en het visitekaartje van de meneer. We geven elkaar de hand, en wensen elkaar vrede. Als ik wegloop, kleurt de lucht boven de skyline donkerblauw. Ik voel me veilig.

Ik denk dat ik vandaag een knipoog heb gekregen.



* Ik gebruik de persoonlijke voornaamwoorden 'Hij' en 'Hem' waar het God betreft met de nodige tegenzin. God is natuurlijk Hem noch Haar, God is genderoverstijgend. Maar onze taal is dat niet, en voor God worden in onze taal nu eenmaal mannelijke persoonlijke voornaamwoorden gebruikt. Ik houd mij nu maar aan de conventie, dat is wel zo makkelijk - maar met de kanttekening dat God zowel het mannelijke als het vrouwelijke omvat, en beide overstijgt.

Goden, engelen en demonen. Een kerstverhaal

Ik ben in Bangkok, Stad der Engelen! Of, zoals ze eigenlijk heet, Krung Thep Mahanakhon Amon Rattanakosin Mahinthara Yuthaya Mahadilok Phop Noppharat Ratchathani Burirom Udomratchaniwet Mahasathan Amon Piman Awatan Sathit Sakkathattiya Witsanukam Prasit. Maar laten we het bij Bangkok houden, dat bekt wat makkelijker.

Als ik om zeven uur 's ochtends aankom is de ochtendspits al in volle gang. Ontelbare auto's, taxi's, scooters, bussen en tuktuks wurmen zich door de te nauwe straten. De stad baadt in een dikke laag uitlaatgassen. De stoepen staan vol met kraampjes waar boeddhistische amuletten, schoenzolen, vleesspiesjes, overhemden, tweedehands speelgoed, noodlesoep, te offeren fruitmandjes, sjaals, sieraden, geroosterde geleedpotigen en bananen verkocht worden. Ik loop naar Khao San Road, 's werelds beroemdste backpackersstraat, op zoek naar een ontbijt en accommodatie.

Ik zal al te hyperbolische beschrijvingen van de Khao San hel hier nu achterwege laten, want het zou me toch maar weer boze reacties opleveren van types die denken dat stijlfiguur een ander woord is voor etalagepop. Maar stel u de meest toeristische straat voor waar u ooit was, en vermenigvuldig dat met tien. Dag en nacht flipfloppen grote menigtes schaars geklede, blubberige westerlingen deze straat op en neer. Ze zijn op zoek naar alcohol, goedkope t-shirts, bustickets naar feesteilanden, en namaak-rijbewijzen en -duikcertificaten. Geen al te zware zoektocht.

De Khao San hel is het jachtgebied van grote groepen verkopers, regelaars, sjacheraars en zwendelaars. Velen van hen hebben zich vermomd als tuktukchauffeurs. Op pas aangekomen reizigers (eenvoudig te herkennen aen de onzekere, zoekende blik en de grote rugzak) reageren ze zoals een dorstige malariamug reageert op een bezweet lichaam: genadeloos. Ze bieden je spotgoedkope tours aan (die eindigen in een afgelegen winkel, waar je gedwongen wordt dure spullen als edelstenen aan te schaffen). Ze bieden aan je naar de 'officiele' tourist information te brengen (voor 5 baht, yeah right). Ze proberen je wijs te maken dat je het vervolg van je reis zo snel mogelijk moet boeken (bij een louche busmaatschappij die hun commissie betaalt). Ze proberen je guesthouses in te sleuren, soms door je de weg te versperren. Ze vertellen ingenieuze fabeltjes over de verschillende kleuren nummerborden van tuktuks - de 'goede' kleur is spotgoedkoop, want door de regering gesubsidieerd (volstrekte onzin, het is gewoon weer een manier om je naar een edelstenen- of zijdewinkel te krijgen). Ze proberen betrouwbaar te lijken door hun collega's zwart te maken. Ze zijn een meute hongerige hyena's. Vertrouw ze niet. Maak niet de 'fout' hun vragen te beantwoorden, een praatje te maken, want je komt heel moeilijk van ze af. Helaas: kortaf afwijzen of negeren is de enige manier om als pas gearriveerde reiziger ongeschonden de Khao San hel door te komen.

Het is een beleid dat je hier voortdurend vol moet houden, als je je gewoon te voet, per bus en per boot door de stad wilt verplaatsen. 'Tuktuk! Tuktuk!' en 'Taxi! Taxi!' zijn de woorden die je hier het meeste hoort, niet zelden tamelijk agressief geuit. Maar ik wil helemaal geen ritje maken in zo'n kuttuktuk. Niet alleen omdat het duurder is en omdat sommige chauffeurs niet te vertrouwen zijn - ook omdat ze als idioten rondracen en je je leven niet zeker bent in zo'n ding.

Maar genoeg over de touts, de tuktuks en de Khao San hel. Bangkok heeft veel meer in huis dan dat. Bangkok is groots, indrukwekkend, meeslepend en chaotisch. Het is een stad met een januskop - meer dan enige stad waar ik ooit was. Aan de ene kant is het een hypermoderne Aziatische stad, compleet met gigantische warenhuizen, indrukwekkende wolkenkrabbers, een obsessie voor modetrends en gadgets, seven-elevens op elke straathoek, enzovoorts.

(Een teleurgestelde reiziger vertelde me dat Bangkok precies was 'als New York of Londen' - volstrekte flauwekul, natuurlijk, maar het illustreert wel aardig hoezeer veel westerlingen Azie associeren met nostalgische beelden van een traditionele samenleving, en de arrogantie hebben om Aziatische (hyper)moderniteit af te doen als verwesterlijking. Vaak heb ik bijvoorbeeld de fabel moeten horen verkondigen dat Japan zo 'westers' was - waarom, omdat de levensstandaard er zo hoog is als bij ons, en omdat mensen niet meer in bamboe hutjes met rijstpapieren wanden wonen...?)

Maar aan de andere kant is Bangkok een stad met schitterende tempels, met betoverende labyrinten aan steegjes, met zangvogeltjes in bamboekooitjes en poppenkasttempeltjes bij huizen en kantoorgebouwen, met ontelbare grote en kleine markten en stalletjes en kraampjes waar alles verkocht wordt wat je je maar voor kunt stellen, met roestige boottaxi's in verstopte kanalen, met een levendige handel in (al dan niet namaak) antieke amuletten, met sloppenhuisjes en metershoge gouden Boeddha's. Een stad waar soms de geur van citroengras boven de stank van de uitlaatgassen weet uit te komen. Een stad met heel veel verhalen, oude en jonge, traditionele en hypermoderne. En heel veel tactieken en strategieen en individuele wegen door de jungle (cf. De Certeau). Een stad, kortom, om naar hartelust in te verdwalen.

Een van de meest fascinerende aspecten van de Thaise samenleving is de intieme verwevenheid van religie met nagenoeg alle aspecten van het leven - met sociale, economische en politieke structuren. De natie is boeddhistisch, de staat wordt beschermd door de Boeddha, en de koning is goddelijk. Thailand is extreem nationalistisch, en dat nationalisme heeft een sterk religieus karakter. In tempels wappert trots de nationale vlag. Overal waar je gaat zie je grote, uitbundig versierde portretten van de koning, compleet met religieuze symbolen. Voor aanvang van elke toneelvoorstelling of bioscoopfilm wordt het volkslied gespeeld, waarbij iedereen moet gaan staan. Ondertussen wordt op foto's getoond hoe de koning armen en zieken verzorgt, hoe hij hartstochtelijk aanbeden wordt door het volk, en hoe ook de moslims in het zuiden met hun hand op het hart het volkslied meezingen. Jaja.

Ik bezoek een voorstelling in het fraaie Joe Louis Theatre. Poppentheater is een van de meest fascinerende vormen van theater, en Thais poppentheater is van een grote schoonheid. Elke pop is ruim een meter hoog, en wordt bespeeld door drie mensen. De poppen stellen goden voor uit het hindoe-pantheon, en de verhalen die verteld worden komen uit de Upanishaden. Vandaag kijken we naar het verhaal van de geboorte van Ganesha - hoe Shiva na een periode van ascese thuiskomt, zijn zoon die hem de weg verspert onthoofdt (zonder te weten dat het zijn zoon is), en hem vervolgens weer tot leven wekt door hem een olifantenhoofd te geven. Het is een fantastisch spektakel, zeker de oorlogsscene waarin de demonen de hemel aanvallen en overwinnen, en de liefdesscene tussen Shiva en Parvati. An het einde van de voorstelling wordt iedereen opgeroepen Ganesha te aanbidden. Ook kunst en religie zijn hier moeilijk te scheiden.

En nou wil ik echt nooit meer horen dat het boeddhisme niet-theistisch zou zijn, en dat boeddhisten geen goden aanbidden...!

Oh ja, er was ook nog een ander verhaal. Iets met een kindje in een kribbe in Betlehem. (Tegenwoordig staat er een hele grote betonnen muur om het stadje, en kunnen mensen niet meer zo eenvoudig van Nazareth naar Betlehem reizen, maar dat geheel terzijde.) Dat kindje dat daar geboren werd zou ook een god worden, en de engelen zongen hem lof toe boven de velden in de omgeving. (Tegenwoordig kunnen daar geen herders meer komen, want er zijn bewapende nederzettingen gebouwd, mar dat geheel terzijde.) Ik vraag me af of die engelen daar toen ook uit de Stad der Engelen kwamen. Als dat zo was zijn ze van ver komen vliegen.

Deze god werd niet onthoofd, zoals Ganesha, maar ook hij zou gedood worden. Wat is dat toch met goden, dat we ze dood willen hebben?

Op de trappen van een groot warenhuis in de Stad der Engelen staat een groep van dertig tienermeisjes kerstliedjes te zingen. Twee metershoge kerstbomen trekken de aandacht: de ene is geheel gemaakt van oude CD's, de andere van lege blikjes cola. Winkelbediendes dragen kerstmanjurkjes en diademen met rendiergeweitjes. Uit de luidsprekers blert Wham. Overal branden lichtjes. Kerstmis in Krung Thep.

Ik denk niet dat de tuktukchauffeurs en zwendelaars zich realiseren dat er vandaag een god geboren is. Maar hij heeft dan ook geen olifantenhoofd. In dat geval zouden ze wellicht bang worden, nu niet. Toch hoop ik dat ook zij een mooie dag zullen hebben, met veel licht en liefde. Net als iedereen die dit leest, overigens.

Vrolijk kerstfeest.