Back to Toraja

And so I returned to Sulawesi, to Tana Toraja. Last time, I was alone, in the middle of my liminal phase, that Campbellian journey into my own mythical past and present. As I discovered the beauty of the land, and of the unique Toraja culture with its extravagant funeral rites and burial sites, I learned about my own ancestors - and, perhaps, the roots of my own fascination with Asia. This time, everything was different, as I wrote in my last story: I am a married man, now, hard-working, a member of society, albeit not the society I grew up in. I went with my wife, this time, just after our wedding. It was not a honeymoon proper, however, as we were joined by my family.

Why did I want to go back to Tana Toraja? What was it that appealed to me? Not the traces of a sixty years old past, not only, not primarily. Sure, I wanted to show my mother her place of birth, and I realised that for my parents, a trip to faraway Vietnam could relatively easily be combined with a visit to Sulawesi. And of course, our decision to travel with my family in stead of going to a cliche romantic tropical beach together was based on the fact that we had not seen them for eight months or so, and wanted to spend some more time together before they left. There will be another chance for a belated honeymoon, later this year, God willing.

We simply wanted to get out of Vietnam for a while. But then, there are many beautiful neighbouring countries we could have visited. Why Tana Toraja? Was it the mesmerising beauty of the landscapes that appealed to me most, the mountains, the smells of rice paddies and tropical flowers? Or was there something about the culture and people that made me want to go back and learn more? The houses with the ship-shaped roofs, the handsome buffaloes, the statues of the dead, the peculiar mix of old customs and devout Protestantism? Or just the friendly faces and fresh food?

Maybe it was just because of all the places I visited on my trip, Tana Toraja was the only place where I really felt at home - and I felt the desire to share that beautiful place with my dear wife and family, even though I knew that when you visit a place for the second time, it always loses some of its other-worldly magic.

That said, Tana Toraja is tremendously beautiful, no matter how many times you visit it. Unlike last time, this time I did not feel the strong desire to study - so for social anthropological or historical background information, please consult the story I wrote last time. I am sorry it is in Dutch. I may translate it, one day. (I probably won't, though, as I am generally too impatient for translating things. I tried translating the story about our wedding into Dutch, then quit after the first paragraph as I could not get rid of the feeling that I was wasting my time.)

Anyway, we had a wonderful time. We went trekking, we went around by motorbike, we went sightseeing, we relaxed, we played klaverjassen, we ate mangosteens and fish in banana leaf and chicken in bamboo with black rice, we drank tamerella juice and bintang beer, and we enjoyed.

Some pictures of this trip.

The story of our wedding

The garden of the guesthouse is lush and beautiful. I am surrounded by high grass, palm trees and numerous tropical plants in different shades of green. A tree is in bloom, majestically red. Blue and lilac and violet flowers are scattered around, huge lilies fill the pond. Expressionist extravagance, and a paradise for the many birds, bumblebees and butterflies that are as colourful as the flowers they enjoy. Intensely sweet fragrances fill the warm air. A small bird with red-brownish feathers and a blue beak as big as its head visits me. His beak is impressive, but not as strikingly blue as the fluorescent tails of the thin lizards that are sunbathing on the rocks, near the laundry, which dries very quickly in this weather. A single frog starts a song, but he is not accompanied by the others, who are too busy sleeping. They will wake up and sing tonight, a concert loud and proud. Right now, the sounds are more subtle: the singing of birds, a breeze through the leaves, a faraway buffalo or motorbike, playing children.

It is noon, a Tuesday in April, a perfect day for laziness. No need to hurry or worry, not yet, not here. The sky is picture-perfect blue, the cotton clouds still white and kind, but rain will fall later this afternoon. We are near the equator, after all, where water moves rapidly up and down, from sky to earth and back. I am in the garden of a small but friendly family hotel called Pia's Poppies, near the town of Rantepao, in the land of the Toraja. It is a land of mesmerising landscapes and intriguing cultures, warm and welcoming. It is located on the island of Sulawesi, a geographical, ecological and cultural borderland, strange and intriguing, diverse and unique. This is the land where my grandparents chose to live, more than sixty years ago, and where, consequently, my mother was born. I visited it once before, a year and a couple of months ago, and instantly fell in love with it. I knew I would come back some time, but I did not know it would be so soon. I was alone, at the time.

A lot has happened since. I left Indonesia to continue my journey, I returned to the northern hemisphere. First to Cambodia, odd mixture of grand beauty and dark ugliness, where I did not want to stay. Then to Vietnam, proud and busy marketplace, rich in traditions, rapidly changing and reinventing itself. I did not intend to stay very long in Vietnam either, as I thought I was on my way to some other East Asian country, further north. But when I came to tiny tourist town Hoi An, I fell in love again: with the smell of rice paddies, with the beautiful beaches, and with the young woman whose path crossed mine. I abandoned my plans, not very difficult as they were not fixed anyway, and adopted new ones. I stayed with her. With Nhung.

Everything changed. We were together, we were serious, we believed. We travelled around. We learned about and from each other. We enjoyed the natural beauty, the motorbike rides, the seafood, the talks, the discoveries. We visited my country, some other countries, then went back to hers. We fled the gossip of the small town and moved to anonymous Hanoi, the capital city, where we found new jobs. We fought the bureaucracy, we prayed to the gods and the Buddhas, we made new plans for the future. We celebrated our birthdays, Christmas, Vietnamese New Year, and our first anniversary. And on April 10^th 2010, the 26th day of the second lunar month in the year of the tiger, we got married. Two weeks ago.

We went back to Hoi An, a couple of days before the wedding. I stayed in lovely and friendly Hoang Trinh Hotel, next to the Confucian temple, with my parents, sister, uncle and friend. My brother and his girlfriend joined us a few days later. The days were filled with various preparations, so there was little time to relax. Nevertheless, I could not help but get a pleasant holiday feeling as I enjoyed the sunny weather, the delicious seafood, and the company of family and friends. We all had new suits and dresses made, cheap and pretty. With my father, uncle and friend, I celebrated what must have been the smallest bachelor party in history. No strippers, dirty jokes or large quantities of alcohol involved - just cake, cigars, some whiskey and talks about politics. I enjoyed it tremendously.

The wedding was on a sunny Saturday. We had to get up very early, in good Vietnamese fashion, as we had been told by an astrologist to have the official ceremony at 7.45 am. Needless to say, astrologists’ advices ought to be followed – so I got up at 5.30, we had breakfast at six, and we got together at seven in the lobby of the hotel. As we had chosen to have a wedding ceremony in traditional Vietnamese style, my family had to walk in procession to Nhung’s parents' house, carrying official gifts for her family: a wedding cake, candles, jewellery, wine and tea, nem cha rice cake, and betel nuts. The gifts were carried by Jinko, my brother; Anoek, his girlfriend; Annekyra, my sister; Jan, my friend and best man; Katsuo, a Japanese friend from Tokyo; and Dung, a Vietnamese friend from Hanoi. They were followed by Fred, my uncle who was to act as minister during the ceremony; Wim, my father; Gerrie, my mother; and, finally, me. Hien, another Vietnamese friend from Hanoi, was filming. I wore ao dai (traditional Vietnamese dress); and so did my mother and sister.

When we arrived at Nhung's family's house, we were greeted by her parents, sisters, brothers-in-law and other family members. Five representatives of each family entered the small living room, while other friends and relatives stayed in the garden. The gifts were placed on the ancestral altar, the candles lit. Both fathers gave a short speech, asking for each other's permission for the wedding. Nhung's friend Ly Na helped us a lot by acting as interpreter. Then, I was invited to go to the bride's room, knock on her door, give her flowers, and ask her to come. I happily did so, and sang her a song both of us know quite well. Nobody else could hear it.

We went back to the living room, where we prayed to the ancestors. Next, my uncle Fred gave a short but beautiful speech in English, which was followed by our wedding promise and by giving each other the wedding rings. He then proclaimed us husband and wife. Afterwards, we received gifts from our relatives, one by one, while posing for the photographer.

The families drank tea and ate cake, while the couple had to pose for more pictures at the front gate of the house. After an hour or so, we went back to the hotel, with members of both families. The hotel owner had kindly arranged a table for us, and served coffee, while the two of us went to our room - our symbolic first time together. We only had five minutes, however, before the photographer came to register this moment. No time for procreating yet, although later that day Nhung's sisters happily made references to their young sister's supposed introduction to some of life's secrets.

We went to the restaurant of our brother-in-law, Van Hanh Restaurant, where the lunch party would take place. It was a small wedding party, to Vietnamese standards - there were 'only' about one hundred guests, while five hundred is more common, but we wanted to keep it small. We greeted our guests, we cheered, we posed for pictures. We symbolically poured champagne nobody would drink into a pyramid of glasses already filled with cold tea, while somebody lit fireworks. Our fathers gave speeches, and seemed proud. Next, we changed from the traditional ao dai dresses we had been wearing all morning to Western clothes. We cheered again, we posed again. Unfortunately, there was little time for us to sit down, eat and talk to our guests. But we were happy to hear that they enjoyed the lunch very much – our brother-in-law and his employees had made a delicious meal.

It was, in sum, a beautiful morning, a successful mix of East and West, of tradition and innovation, of ritual and spontaneity. It was a dream come true.

But by the time we had said goodbye to our guests (and, for that matter, to the photographer), we were exhausted. Fortunately, we had some time to take a rest at the hotel. Around 4.30, we went to La Plage, a nice, small restaurant on An Bang Beach, owned by a friendly French-American couple. We had invited about thirty friends, colleagues and close relatives to enjoy a second party, less official and more relaxed than the lunch party. La Plage has a beautiful and peaceful location, and everybody sat back and enjoyed the nice views, the lovely weather and the good company. We had a great dinner of grilled fish, chicken and a number of vegetarian dishes. After dinner, my family and friends surprised us with a slideshow of old pictures, a song, and a quiz. Around nine, we started dancing. My friend Jan had made a perfect playlist, and we danced on a wonderfully idiosyncratic mix of classic pop songs, salsa, rock ‘n roll, Arab pop songs, disco, love songs, and dance music from the 90s. I had not had so much fun in a long time.

Around 11, the party ended. We were sad we had to say goodbye to some of our friends, but happy and grateful they had come to celebrate this special day with us. Their presence was the greatest gift of all.

The next day, we visited the Cham sanctuary of My Son with my family. We prayed to the gods of the mountains, old and powerful. We admired the remaining structures. We played and built stone statues in the creek. We collected wild chamomile, as I always do when I visit My Son. We played quiz games in the car.

Then, on Monday, it was time to say goodbye to Hoi An, and to Nhung’s family, who had done so much for us, and without whose help we could not have organised the wedding. We also said goodbye to Fred and Jan. Partir, c’est mourir un peu – especially after a week so intense, so full of joy. But we left. We went to the land of the Toraja.

The story of our wedding has come to an end. But the story of our life together has only just begun.

To be continued.



******************************************************************************

P.S. If you want to see pictures of the wedding: some of my friends have posted pictures on facebook, so you can have a look at my profile. Of course I will also post some more pictures on Rotsblog - within the next couple of days, hopefully.

P.P.S. Thank you all very much for all your great emails, wall posts, messages, letters and presents! They mean a lot to us. I am sorry I have not had time yet to reply to most of you - it has been a busy period - but I promise I will do so soon.

P.P.P.S. As some of you know, we intend to organise another wedding party later this year, in the Netherlands. For visa reasons, we may not be able to do it this summer, so we are now thinking about the end of December. We'll keep you posted!

Mooi en lelijk

De reis ging verder. Ik nam afscheid van Sulawesi, maar niet voor ik een laatste wandeling gemaakt had. Het was de mooiste van allemaal. Ik liep in het noorden van Tana Toraja, van Lempo naar Tikkala. Ik liep er door een aquarel. De rijstvelden kronkelden met de berg mee, vloeibaar en speels. Nooit zag ik zulke intense tinten groen. Adelaars zweefden laag, op zoek naar een onvoorzichtige prooi. Mijn gordeldier kroop angstig weg in mijn rugzak. Twee dode mensen zaten op het bankje voor hun graftombe, rustig keuvelend. Ze keken uit over een van de mooiste landschappen van de planeet, maar dat wisten ze waarschijnlijk niet. De huizen leken op schepen. Sommige hadden wel vijftig paar hoorns aan hun voorgevel hangen. Kinderen joelden als we langsliepen.

Ik nam het modderpad, de rijstvelden in. Ik wou dat ik de woorden kon vinden om de beelden te beschrijven, maar ik moet mijn meerdere erkennen in die surrealistisch kronkelende rijstvelden, in dat intense groen. De hemel kleurde donkergrijs, en binnen de kortste keren waren mijn gordeldier en ik kletsnat. De rijstplanten strekten zich. Ik sopte verder.

Graag zou ik mijn beschrijving van Sulawesi eindigen met bovenstaande woorden. Echter, tot mijn spijt was mijn laatste ervaring iets minder mooi. Ze deed me in elk geval weer eens realiseren dat de manier waarop je een bepaalde plaats ervaart soms sterk afhankelijk kan zijn van een enkele mooie of vervelende gebeurtenis. Voorafgaand aan het betreffende moment maakte het gejoel en gegiechel van de kinderen mij vrolijk, na afloop ervan irriteerde het me. Hetzelfde gold voor de vele mensen die me groetten of een praatje met me maakten. Plotseling wilde ik alleen gelaten worden, onzichtbaar zijn.

Het ging als volgt. Na twee uur door de rijstvelden gebaggerd te hebben kwam ik in een dorpje. Hondsdolle honden blaften me tegemoet, en ik raapte een steen op, voor de zekerheid. Op dat moment kwam er een man van een jaar of veertig aangelopen. Hij werd omringd door een zestal kinderen, en begroette me uitbundig. 'Minam kopi,' zei hij, hetgeen ik verstond, ondanks mijn beperkte kennis van het Bahasa Indonesia. Een kopje koffie, welja, geen gek idee. Hij nam me mee naar zijn winkeltje - een hutje van bamboe en golfplaat, waarin wat zakken rijst en crackers lagen - en begon koffie te bereiden. Zoet, en niet gefilterd, zoals normaal is hier. De standaardvragen volgden: of ik getrouwd was, of ik kinderen had, wat ik van Indonesië vond. Ik antwoordde eerlijk. Hij vroeg me waar ik verbleef. 'In Rantepao,' zei ik. Hij stelde voor dat ik in zijn dorpje bleef. Op dat moment had ik onraad moeten ruiken.

Voor ik er erg in had waren de kinderen verdwenen - weggestuurd met een boodschap, zoiets - en was hij naast me komen zitten. Wel erg dicht naast me. Ik schoof wat op. Hij grijnsde de grijns van een hongerige hyena, in een poging mij daarmee te verleiden, en legde zijn smerige hand op mijn wang. 'No no,' zei ik, en schoof op. Ik was geschrokken. Hij sprong op. 'No no,' herhaalde hij kwaad. Hij wees naar mijn koffie. 'Minam!' Hij had me nog wel drinken gegeven, en nu beschaamde ik zijn gastvrijheid, zo suggereerde hij. Ik stond op, bedankte hem en liep weg.

Ik had hem niet moeten bedanken. Ik had hem in elkaar moeten slaan, de smeerlap. Het zal vast niet de eerste keer zijn dat hij dit geprobeerd heeft. Waar haalt hij het idee vandaan dat ik ook maar in de verste verte in hem geïnteresseerd zou zijn? Nee, meneer, dat ik alleen reis en ongetrouwd ben wil nog niet zeggen dat ik van de verkeerde kant ben - en ook als ik dat wel zou zijn zou ik u weerzinwekkend vinden. Hij was niet de eerste hier die deze voorbarige conclusie getrokken had, maar wel de eerste die zo schandalig doelbewust te werk ging.

Plotseling voelde ik iets dat ik nog niet eerder had gevoeld deze reis: ik voelde me kwetsbaar. Ik zat daar in mijn eentje in zijn hutje in the middle of nowhere, omdat ik zo nodig wilde geloven dat zijn gastvrijheid oprecht was. Maar ik realiseerde me donders goed dat het ook anders had kunnen aflopen. En dan is de weg terug naar Rantepao lang, zeker als je die te voet gaat. Bij elke scooter die aan kwam rijden keek ik om, een steen in mijn hand geklemd. Hun aanboden mij terug naar de stad te rijden sloeg ik af.

Ik wil niet van een mug een olifant maken. Maar voor mij was dit meer dan een mug. Het was een signaal dat ik soms te goed van vertrouwen ben. Het was een bevestiging van wat ik al ervaren had: dat de meeste ontmoetingen die je hier hebt draaien om geld of om seks, of om beide. Godzijdank zijn er positieve uitzonderingen, anders zou ik morgen op het eerste vliegtuig terug stappen. De eigenaars van het hotelletje waar ik verbleef, die me uitnodigden voor een bruiloft, die me hielpen met mijn onderzoekje, die me gratis soep en desserts gaven en die me mijn eerste woordjes Torajaans leerden. Wat een lieve schatten. De mensen in een ander dorpje, die me uitnodigden voor een glas zelfgebouwd bier. De mensen die me welkom heetten in de kerk, en me vertelden over vroeger. De andere reizigers met wie ik ervaringen deelden. Al die ontmoetingen die een reis mooi maken, kortom. Laat ik daar de nadruk maar op leggen. Immers, lelijkheid en schoonheid zijn allebei in the eye of the beholder, en we kiezen veelal zelf wat we willen zien.

Ik heb u al genoeg verteld over de lelijke dingen. Over wij-zij denken, over armoede, over wantrouwen, over religieus radicalisme, over prostitutie. Over een van de meest nare ervaringen heb ik u niet eens verteld: de racende jongens die voor mijn ogen een vrouw met twee kleine kinderen het ziekenhuis in reden, om er vervolgens als een haas op hun stinkscooter vandoor te gaan. Furieus was ik, en ik voelde me volstrekt machteloos. Maar het is genoeg, voorlopig. Ik wil u niet treurig maken met mijn verhalen, maar vrolijk. Vanaf nu ga ik dus een beetje smokkelen, en u meer vertellen over de mooie dingen dan over de lelijke. Ten minste, dat ga ik proberen.

Ik ga u dus niets vertellen over Makassar. Wat een verschrikkelijk lelijke stad, wat een irritante mensen - maar, toegegeven, wat een verrukkelijke en spotgoedkope vis. Ik ga u ook niets vertellen over de Low Cost Carrier Terminal van het Kuala Lumpur International Airport - niet de meest aantrekkelijke terminal die er is, en ook niet de meest aangename plaats om de nacht door te brengen, laten we het daar bij houden. Maar soit - wie goedkoop wil reizen, zeurt niet en geniet van zijn McDonalds ijsje.

Ik ben nu in een land waar schoonheid en lelijkheid beangstigend dicht naast elkaar liggen. Op een paar kilometers afstand van hier bevindt zich het grootste en meest indrukwekkende tempelcomplex ooit gebouwd. Het vooruitzicht daar de komende dagen rond te lopen en -fietsen maakt mij gelukkig. Maar dit is ook een land met grote littekens, met een volk dat immens geleden heeft. Het is minder dan dertig jaar geleden dat er een einde kwam aan de terreur van de Rode Khmer, die in een paar jaar tijd twee miljoen mensen - een kwart van de bevolking - vermoord hebben, in naam van Marx. In de daarop volgende jaren stierven nog eens honderdduizenden aan hongersnoden en landmijnen. Dit is een land met een verschrikkelijk verleden, en de mensen moeten elke dag de littekens van dat verleden dragen.

Er is hier nog steeds veel armoede. De levensstandaard is lager dan in de buurlanden Thailand of Vietnam. Maar Koreaanse en Japanse investeerders hebben Cambodja gevonden, en pompen het land vol met yen, won en asfalt. Ook toeristen hebben het land gevonden, en pompen het land vol met dollars. De stad waar ik nu ben is ongeveer zo groot als Groningen, maar heeft vele honderden hotels, en evenzovele bars, restaurants, souvenirwinkels, massagesalons, 'massagesalons', en kindjes die ansichtkaarten venten. De vraag is of het wel gezond is om zo economisch afhankelijk te zijn van louter toerisme - de stad maakt een tamelijk lege indruk, en ik vermoed dat dat een en ander te maken heeft met de politieke chaos in Thailand van de afgelopen maanden (immers, iedereen vliegt via Bangkok). Maar hoe je het ook wendt of keert, het leven in Cambodja is er de afgelopen tien jaar behoorlijk op vooruit gegaan.

Ik moet eerlijk bekennen: het is even wennen om hier te zijn. Ik verwachtte een soort Thailand-maar-dan-anders, maar Cambodja is geen Thailand-maar-dan-anders, Cambodja is simpelweg anders. En niet alleen omdat de wegen een stuk stoffiger zijn en de auto's rechts rijden in plaats van links, niet alleen omdat de mensen een andere taal praten, niet alleen omdat de tuktukchauffeurs hier het toonbeeld van beleefdheid zijn vergeleken met hun irritante Thaise en Javaanse collega's, niet alleen omdat er hier baguettes gegeten worden, en niet alleen omdat de oude stad zowaar doet denken aan een Frans provinciestadje. Waarom dan wel? Daar ben ik nog niet helemaal uit. Maar na Thailand, Maleisië en Indonesië voelt Cambodja als een compleet nieuwe wereld, als een land met een geheel eigen karakter.

Enfin, we zouden het over schoonheid hebben. Het is tijd om de tempels van Angkor te verkennen.

Daarover vertel ik u een volgende keer graag meer.

Het land van de voorouders

'Je bent net je grootvader,' zei mijn oma tegen me toen ik haar vertelde dat ik van plan was om weer naar Japan te gaan. 'Ook zo'n wereldreiziger. Hij kon nooit lang op dezelfde plaats blijven, wilde altijd op reis, altijd nieuwe plekken ontdekken. Maar dat was toen een stuk moeilijker dan nu. Dus toen hij werk in Indie kon krijgen stond hij erop dat we daar heen gingen, ook al hadden we kleine kinderen. Ja, hij was een echte reiziger, net als jij. En hij had ook zo'n talenknobbel. Frans, Duits, Maleis, Engels, hij sprak het allemaal. Je hebt het vast van hem.'

Haar ogen lachten, een lach vol liefde, een lach zoals alleen mijn oma die geven kon. Alle rimpels en kraaienpoten lachten mee. 'Ik ben zo trots op jullie,' zei ze. Met 'jullie' bedoelde ze al haar kleinkinderen. Het was iets dat ze vaak zei, en elke keer meende ze het. En dan gaf ze me nog een stuk van die verrukkelijke oranjekoek, waarvan alleen de bakker in St. Annaparochie het recept kent. Gezegend zij die bakker.

Ik heb mijn grootvader nooit gekend, want hij stierf te jong. Mijn moeder was nog een kind. Ik ken alleen die kale, zwartwitte meneer van de foto, die meneer met de bril en het nette pak en de boze frons. Misschien lijkt hij op mijn oom, zijn jongste zoon, die hij nooit heeft zien opgroeien. Maar ik heb mijn oom nooit zo streng zien kijken.

Ik had mijn grootvader graag gekend. Ik had graag zijn verhalen gehoord over zijn tijd in Indie, ik had graag Franse kruiswoordpuzzels met hem gemaakt. Maar mijn grootvader is altijd een abstractie geweest, ver verwijderd van het hier en nu.

Mijn moeder werd geboren in 1950, in het stadje Rantepao. Rantepao ligt in Tana Toraja, het land van de Toraja's, op het eiland Sulawesi, dat toen nog Celebes genoemd werd. Het ziekenhuis waar zij geboren werd bevindt zich op een steenworp afstand van het internetcafe waar ik nu zit. Het is een eenvoudig internetcafe, met een zestal roestige pc's uit de jaren negentig, en rondscharrelende kippen. De verbinding wordt steeds verbroken. Misschien zitten de kippen aan de kabels, wie zal het zeggen.

Het ziekenhuis hiernaast werd gebouwd door Nederlandse zendelingen in 1929, en is nog altijd in gebruik. De grootvader van de eigenares van het hotel waar ik verblijf heeft nog mee helpen bouwen. Ook aan de kerk, schuin tegenover het ziekenhuis en recht tegenover het internetcafe, heeft hij zijn steentje bijgedragen. Het is een fraaie witte kerk, compleet met toren en authentiek Hollands windhaantje. Het was de eerste kerk in Tana Toraja, en werd in gebruik genomen in 1935.

Het is de kerk waar mijn moeder gedoopt werd. Zo is mij ten minste verteld. Maar in de kronieken is haar naam niet terug te vinden. Laten we er maar vanuit gaan dat men de administratie toendertijd niet zo goed op orde had. Of... Weet je wel zeker dat je gedoopt bent, mam?

Mijn grootvader vertrok in december 1948 per boot uit Nederland, zijn familie volgde hem in april 1949. Hij werd uitgezonden door de Gereformeerde Zendingsbond, die deel uitmaakte van de Nederlands Hervormde Kerk. Hij kwam om les te geven op de christelijke middelbare school, en hij had een aanstelling voor drie jaar. Maar zijn Indische avontuur zou anders verlopen dan hij verwachtte.

Mevrouw Marianna heeft nog les van hem gehad. Hij was haar leraar Nederlands. Ze spreekt de taal nog steeds vloeiend. Ze herinnert zich hem als een strenge en serieuze leraar. Hij was lang en dun. Ze heeft niet lang les van hem gehad, maar ze weet nog goed dat hij altijd zijn sigaret (of pijp? Wat rookte hij?) tussen zijn lippen placht te houden wanneer hij sprak, in plaats van hem uit de mond te nemen.

Waarom besluit iemand in 1948 nog om naar Indonesie te gaan? Mijn grootvader wilde al voor de oorlog gaan, maar toen is het er niet van gekomen - en gelukkig maar, want als hij gestorven was in Birma had ik hier nu niet gezeten. Maar in 1948 woedde hier een onafhankelijkheidsoorlog. Wist men in Nederland echt niet wat er gaande was? Wat hoorde men in Nederland over de zogenaamde 'politionele acties' (het eufemisme waarmee de Nederlandse oorlogsmisdaden van die tijd werden - en worden - aangeduid)? 'Indie verloren, rampspoed geboren', zo luidde het motto van de toenmalige Nederlandse regering, en men ging vrolijk door met de koloniale business. Soekarno en de zijnen werden geportretteerd als een stelletje relschoppers, die niet de belangen van de Indische bevolking vertegenwoordigden, in plaats van als vrijheidsstrijders. 'Terroristen', zou men vandaag de dag zeggen.

Mijn grootvader zal er ongetwijfeld vanuit zijn gegaan dat Indie nog wel even bij Nederland zou blijven horen, en dat het Nederlandse leger de relschoppers wel zou verslaan. Hij kwam bovendien met een nobel doel: de lokale bevolking onderrichten in de Nederlandse taal - en, en passant, in het Evangelie. Hij en zijn familie zouden wel veilig zijn, daar in Torajaland, en hij zou er het goede werk van zijn voorgangers kunnen voortzetten. Maar de geschiedenis besliste anders. Onder druk van de Verenigde Staten, die dreigden de geldkraan van de Marshallhulp dicht te draaien, en de Verenigde Naties, erkende Nederland in december 1949 mokkend de Indonesische onafhankelijkheid.

Maar daarmee was nog geen einde gekomen aan het geweld. Indonesische knokploegen keerden zich tegen Nederlandse burgers, alsmede tegen landgenoten die beschuldigd werden van collaboratie. De Toraja's, in meerderheid christelijk, hadden veel samengewerkt met Nederlanders. Ze werden het slachtoffer van de wraakacties van nationalistische en/of islamitische groepen.

Kort na de geboorte van mijn moeder barstte het geweld hier los. Mijn oma heeft wel eens verteld hoe bang ze toen was. Zij zat hier met zes jonge kinderen, terwijl om hen heen gevochten werd. Aanvankelijk konden ze schuilen in de Nederlandse militaire kazerne, hier in Rantepao - ik vermoed dat het de kazerne is waar ik elke dag langs kom, als ik van mijn hotel het stadje in loop. Maar in het najaar van 1949 vond de Nederlandse regering het te gevaarlijk worden, en besloot al haar burgers te evacueren naar Makassar. Mijn moeder en haar familie woonden daar tijdelijk in de kweekschool. Maar al vrij snel werd het ook in Makassar te gevaarlijk, en in oktober 1950 vertrokken ze per schip terug naar Nederland.

De droom van mijn grootvader was tot een abrupt einde gekomen. Ik denk dat het een grote teleurstelling voor hem was. En ik denk dat hij nooit helemaal over die teleurstelling heen is gekomen.

Het is nu zestig jaar later. Het ziekenhuis waar mijn moeder geboren is is nog altijd in gebruik. Ik word met grote ogen aangekeken als ik er rondloop. Op de plek van hun huis bevindt zich nu een kantoorboekhandel annex drukkerij. De kerk waar mijn moeder misschien gedoopt is, en waar haar ouders en broers en zussen elke zondag zaten, is nu de belangrijkste kerk van de Gereja Toraja, de verenigde protestantse Toraja kerk. Het hoofdkwartier van de Gereja Toraja staat er naast. Het is een groot traditioneel Toraja gebouw, compleet met het zo karakteristieke schipvormige dak, en de fraai beschilderde hoge voorgevel. Maar in tegenstelling tot bij de meeste traditionele huizen liggen hier pannen op het dak.

Veel dorpen in de omgeving van Rantepao hebben nog een aantal oude traditionele huizen staan. Hun daken zijn van riet. Er groeien varens in. De vorm zou verwijzen naar de schepen waarmee hun voorouders vele eeuwen geleden uit Indochina naar Sulawesi zijn gekomen. Aan de gevels hangen schedels van buffels. De hoorns zijn wel een meter lang. De huizen zijn beschilderd met indrukwekkende geometrische patronen, en afbeeldingen van hanen en andere dieren. Ze staan allemaal op palen.

De beste manier om Tana Toraja te ontdekken is te voet. Dan zie je pas echt dat je in het mooiste land van de wereld bent. Dan zie je de groene valleien met hun rijstterrassen, de indrukwekkende bergkammen daarachter, de beekjes die zich een weg kronkelen door het land, de typische dorpjes, de wuivende bamboebossen. Dan word je vriendelijk toegelachen en begroet door eenieder die je ontmoet, de weg gewezen wanneer je verdwaald bent, omringd door giechelende kinderen die willen dat je een foto van ze maakt. Dan voel je de warmte van de mensen, dan proef je de frisse berglucht.

En dan gebeurt er iets bijzonders. Je voelt je thuis. Voor het eerst sinds lange tijd.

En zo loop ik door de rijstvelden, van dorpje naar dorpje. Behalve de traditionele huizen is er nog iets dat elk dorp heeft: een kerkje met een windhaan. De zendelingen hebben hun werk hier goed gedaan. Eigenlijk zou me dat moeten irriteren. De gedachte die ten grondslag ligt aan elke zendingsactiviteit is dat de eigen waarheid superieur is aan die van de ander. Het is een uitermate arrogant uitgangspunt.

Mijn vader krijgt om de zoveel tijd een rondstuurbrief van zijn neef, die lid is van de enige Ware Kerk: de vrijgemaakt gereformeerde. U weet wel, artikel 31, de slang sprak echt, GristenUnie, geen ijsje op zondag. Hij zit met zijn familie in Egypte om daar zending te bedrijven. In elke brief vertelt hij over het goede werk dat daar verricht wordt: de wezen die gevoed worden, de zieken die verzorgd worden, enzovoorts. En elke keer wordt er weer denigrerend gesproken over de duivelse mohammedanen die hun het werk onmogelijk proberen te maken. Terwijl zij toch alleen maar de lammetjes terug naar de HEERE willen brengen.

Zending is in essentie een manier om anderen jouw ideologie op te leggen, en zo macht over ze uit te kunnen oefenen. Waarom willen zendelingen en missionarissen zo graag dat de kudde van de Goede Herder aangevuld wordt met nieuwe schaapjes? Omdat nieuwe schaapjes geschoren kunnen worden, natuurlijk. Zending is in essentie een koloniale activiteit. Het creeert afhankelijkheid. Cru gezegd: je redt zieltjes, opdat je vervolgens minder tegenwerking hebt bij de exploitatie van hun land.

Sommige zaken hebben de zendelingen hier beter overgebracht dan andere. Het aloude gebod 'gaat heen en vermenigvuldigt u' lijkt in elk geval in goede aarde te zijn gevallen. In elk dorp waar je komt word je omringd door bosjes schattige kleine kinderen. Er zijn zeker drie of vier keer zoveel kinderen als volwassenen. Geboortebeperking lijkt hier geen optie. Elk dorp heeft wel een hutje van bamboe en golfplaat waar de eerste levensbehoeften verkocht worden, en overal zie je opwaardeerkaarten voor mobiele telefoons, sigaretten, instantnoodles en coca-cola. Maar het vertrouwde durex-logo is in geen velden of wegen te bekennen. Voor condooms moet je naar de apotheek in Rantepao.

Het belang van de zondagsrust lijkt daarentegen niet tot de mensen hier te zijn doorgedrongen. Het is vandaag droog en zonnig, de rijstkorrels zijn groot, en dus moet er geoogst worden, ook al is het zondag. En dus heeft iedereen het druk. Overal staan mensen in de rijstvelden, tot hun enkels in het water, rijst te oogsten. Anderen slaan de korrels uit de aren. Het lijkt me een zware klus. De rijstkorrels worden vervolgens langs de weg gelegd, om ze te laten drogen.

Vandaag is het oogstdag, zondag of niet, en iedereen werkt mee. De lieve Heer lijkt er geen problemen mee te hebben. Hij stuurt gul zijn zonnestralen naar beneden, opdat de rijstkorrels snel drogen.

De kerk is er godzijdank niet in geslaagd de traditionele religie van de Toraja's, de Aluk Todolo, volledig uit te bannen. In plaats daarvan is er een interessante mengvorm ontstaan. De mensen zijn in meerderheid christelijk, en dat is een belangrijk deel van hun identiteit. De kerken zitten vol, elke zondagochtend en -avond, en de gemiddelde leeftijd van de kerkgangers zal niet ver boven de twintig liggen. De kerken barsten uit hun voegen.

Maar ondertussen blijven traditionele ceremonieen en rituelen een belangrijke rol spelen in de Toraja samenleving. Die zijn met name gericht op de overledenen, op de voorouders. Ik ken geen andere cultuur ter wereld waar de dood zo'n belangrijke sociale functie heeft als hier. Wanneer een Toraja komt te overlijden, wordt zijn lichaam gebalsemd, opdat het nog een tijdje mee kan. In de maanden na zijn dood blijft hij bij zijn echtgenote in bed slapen, en wordt hij bezocht door familie en dorpsgenoten, die hem op de hoogte brengen van het laatste nieuws. De eigenlijke begravingsceremonie vindt pas plaats als er een moment gevonden is waarop de hele familie samen kan komen, en er genoeg geld verzameld is voor de aanschaf van offerstieren. Dat kan maanden of zelfs jaren duren. Al die tijd is de dode nog onder de levenden, letterlijk.

Wanneer de ceremonie dan eindelijk plaats vindt, komen families van heinde en verre om hun condoleances over te brengen en hun geschenk te brengen - een varken, meestal. De lengte van de ceremonie en het aantal gasten hangt af van de status van de overledene; de ceremonie die wij bezochtten duurde drie dagen, en er waren vele honderden gasten. De dood speelt dus een belangrijke rol waar het gaat om het onderhouden van sociale banden, waarbij het ritueel uitwisselen van geschenken centraal staat. Wij gaven een slof sigaretten aan de familie van de overledene, want het geven van sigaretten wordt gezien als teken van respect.

Dan wordt de dode bijgezet in het familiegraf. Dat kan een grot zijn, of een speciaal kapelletje of traditioneel Toraja-huis. Van sommige doden worden beelden gemaakt, de zogenaamde tau-tau, die in rotswanden geplaatst worden. Veel oude tau-tau zijn helaas geroofd door handelaren en bevinden zich nu in etnografische musea wereldwijd, maar op sommige plekken zijn ze nog te zien. De nieuwere beelden zijn naturalistischer, en vertonen vaak een sterke gelijkenis met de overledene. Madame Tussaud zou er trots op zijn.

En zo wandel ik, door dit prachtige land, door dit land waar de doden leven. Ik voel dankbaarheid en verwondering. Ik voel me thuis.

De voorouders zijn onder ons. Ze kijken toe hoe wij het doen. Soms zijn er dingen die ze niet hebben kunnen afmaken. Soms zijn er dromen blijven liggen. Soms is er iets onvoltooid gebleven. Maar wie weet, zestig jaar later, maakt een kleinzoon die je nooit gekend hebt de voorlopige beslissing om hier terug te komen en onderzoek te gaan doen. Onderzoek naar de geschiedenis van de zending, naar de Gereja Toraja nu, naar de voorouderrituelen.

Hij ziet het al voor zich: wonen in een van de dorpen in de omgeving, in een fraai huis met een schipvormig dak. En dan op zijn mountainbike de omgeving verkennen, en kerkdiensten en begrafenisrituelen bezoeken. Zich godsdienstantropoloog noemen.

Deo volente.

Bericht van Tatou (IV)

Hallo allemaal! Dit keer weer een berichtje van mij. Aike is bezig met een lang verhaal over zijn familiegeschiedenis en over alles wat we hier gezien hebben, maar hij is nog niet klaar dus hij heeft me gevraagd om nu even wat te schrijven. Dat vind ik niet erg hoor, ik vind het leuk om jullie te vertellen wat we allemaal gedaan hebben! :D We zijn nu in het stadje Rantepao, bij de Toraja mensen. Die zijn heel vriendelijk! Iedereen zegt hallo als je over straat loopt, en veel mensen maken een praatje met je, en ze lachen zo mooi! Ik word vrolijk van lachende mensen. Hier zijn ze veel liever dan in Jakarta en Jogja en Bali, al had je daar ook wel vriendelijke mensen, maar niet zo veel als hier. En ze zijn zo gastvrij, we zijn al bij een begrafenis geweest en bij een bruiloft en dan krijg je koffie en koekjes en lunch en mensen willen met je op de foto. Ik ben op de foto geweest met meisjes in prachtige jurken, rood en geel en met veel sliertjes, en gouden sieraden. Ik zou ook wel zo'n jurk willen! :) En ook met een heel lief meisje in een blauw jurkje in het dorp met de oude huizen, die hebben daken die de vorm hebben van schepen, heel bijzonder. En met die Zwitserse man die ik niet kon verstaan maar Aike zei dat hij steeds over Aziatische vrouwen praatte, en hij had een emmertje dat hij altijd meenam als hij op reis ging, en daar maakt hij dan foto's van, grappig he! Dus ik vind het hier supergaaf! Het enige wat ik niet leuk vond was dat ze bij de begrafenis die varkens op hun kop door het dorp sjouwden, en ze waren vastgebonden aan bamboe en krijsten zo, alsof ze aanvoelden dat ze geslacht gingen worden. Want de familie van de vrouw die dood was kreeg de varkens cadeau van andere families, en ook stieren, en die werden dan geofferd. Dat hoort bij de cultuur, dat snap ik wel, maar toch vond ik het zielig... :(

Oh, weten jullie waar ik nu weer voor ben aangezien? Een KANGOEROE!!! Tsss! Hoe kun je nou een gordeldier aanzien voor een kangoeroe!? En die man werkte voor de beveiliging op het vliegveld! Nou waarschijnlijk heeft hij iets te veel drugs gevonden in de bagage van reizigers, en dat stiekem opgegeten! ;) Een kangoeroe, hoe kom je erop... Aike zei nog, 'no, armadillo' (dat is Engels voor gordeldier), en toen zei hij weer, 'no, kangoeroe'! Stommerd. Haha, maar weet je waar Aike voor aangezien is? Voor Johnny Depp! Nou dat vond hij wel leuk natuurlijk. Dat komt waarschijnlijk omdat hij nu ook lang haar heeft en een baardje, net als Johnny Depp als hij de piratenkapitein speelt. Maar hij lijkt niet echt op hem vind ik. Oh en hij was ook aangezien voor een bekende voetballer maar ik weet niet meer voor welke. Hij vindt het hier sowieso wel leuk geloof ik, want alle meisjes op straat lachen naar hem! Snappen jullie dat nou...? :P

Nee maar even serieus: ik heb hem niet vaak zo blij gezien. We hebben veel gepraat de afgelopen tijd, en we hebben nu echt besloten om niet terug te gaan naar Bangkok. Dat moet hij zelf maar uitleggen, maar ik geloof dat hij wel echt opgelucht is. En ik ook wel, eerlijk gezegd. Dus we blijven hier nog iets minder dan een week, en dan vliegen we weer naar Koala Loemper, en de volgende ochtend naar Cambodja, naar de grootste tempel van de wereld, Ankerwat ofzo. Maar gelukkig hebben we nog een aantal dagen hier, want het is zooo mooi! :) Rijstvelden en bergen en die oude huizen hebben daken in de vorm van een schip. En ze maken beelden van dode mensen, die zetten ze dan in de rotsen, best wel een beetje eng vond ik dat. En we zitten in een mooi hotel met een groene tuin en een badkuip met oude mozaieken, en daarin ben ik gisteren in bad geweest! Ik hou niet zo van water maar ik was zo vies van al die weken dat het wel goed was. Aike ging me helemaal inzepen en ik ging zwemmen, dat kan ik niet zo goed maar wel een beetje, en daarna ging ik lekker zonnebaden. Dus nu ben ik weer helemaal schoon! :D

En de mensen van het hotel zijn zo lief! Vandaag mochten we bij de bruiloft zijn. Het bruidspaar had supermooie goudgele jurken aan, en ze hadden een soort zwaarden, en ze gingen allemaal foto's maken in onze tuin. En de kleine meisjes gingen allemaal dansjes doen, echt leuk! Oh ja, en ze maken hier heel lekker sap van die vrucht die heet vrucht Belanda, dat betekent Nederland, want er zijn hier veel Nederlanders geweest. Ook lang geleden Aikes opa en oma, en ooms en tantes toen die nog kinderen waren, en Gerrie zijn moeder is hier geboren! Gisteravond waren we zelfs even in het ziekenhuis waar zij geboren is! Maar goed, daar gaat Aike jullie vast meer over vertellen. Ik zie in elk geval aan hem dat hij het erg bijzonder vindt om op de plek te zijn waar zijn familie lang geleden was. Weet je, hij wil hier zelfs gaan wonen om onderzoek te doen voor zijn Proef Schrift (toen hij dat zei dacht ik eerst dat dat een schrift was met een smaakje, haha! Maar dat is het niet, het is een dik boek voor de universiteit). Nou, als hij hier weer heen gaat dan ga ik mooi weer met hem mee, als hij dat maar weet! ;)

Nou goed hier hou ik het bij. De volgende keer gaat Aike weer schrijven. Maar van mij gaan jullie ook nog meer horen hoor!

Tot dan!

Lieve groetjes,
Tatou

Indrukken van Bali

I. Kecak

tjakketjakketjakketjakke
tjakketjakketjakketjakke
tjakketjakketjakketjakke
tjak-tjak-tjak-tjak!

honderd mannenstemmen zingen de Ramayana
een orkest van baritons

tjakketjakketjakketjakke

ontblote bovenlijven, wapperende handen,

de goden tussen hen in
worden gevangen genomen

tjakketjakketjakketjakke

een onaards mooie danseres
haar ogen ver
haar handen gedraaid
omringd door honderd blote mannenlijven

tjakketjakketjakketjakke

dikke demonen maken ruzie
camera's flitsen

tjakketjakketjakketjakke

maar de goden overwinnen,

de koning van de onderwereld
wordt netjes met heilige pijlen doorboord

tjakketjakketjakketjakke

het vuur zwaait op
wordt alle kanten op getrapt

tjak-tjak-tjak-tjak!

de demon
is dood



II. Mountainbike

kilometers vol met houten beelden,
schilderijen, kunstvoorwerpen

ronkende rokende scooters
met wapperende regenponcho's

hoe sterk is de eenzame fietser

rechtsaf, weg van de grote weg
de wereld verandert

terrassen rijstvelden
percussie van de regen
het groen intens van kleur

de hellingen steil en gemeen
twintig meter voor mij
valt krakend een boom op de weg

boerendorpjes met lachende kinderen
hello hello
meer tempels dan huizen
welke kant moet ik op?
een pooltafel in een houten hut
straathonden op de weg, scharrelkippen

een verbaasde grijns
wat doet die maffe buitenlander hier
waar is zijn scooter?

de vrouwen doen het zware werk
dragen alles, emmers water,
manden eten, takkenbossen
op hun hoofd

zoef remmen remmen
een brug
en dan doorbijten omhoog
de bolletjestrui
is vandaag voor mij

nooit kwam hier een toerist
de rijst groeit trapsgewijs
het groen nog voller in de regen
door palmbomen omringd

de regen zegent
de planten

doorweekt
fiets ik de wereld langs
weet ik me vrij



III. Natte goden

het huisje naast mijn raam
boven de veranda
is voor hen

ze brengt ze elke dag
zoete rijst in bananenblad
geurende bloemetjes
misschien een stukje fruit
of legde ik dat daar neer?

en als de avond valt
scheren de vleermuizen over
brengen de rijst naar ze toe

ze vliegen laag
nog meer regen vandaag

het mengt met het heilige water
de bron van de goden
mensen zwemmen zich rein
gevangen door de Chinese telelenzen
die ze leren te negeren

de paar druppels in mijn oor
mogen niet baten

de tempelwachters
woest en eng, uitpuilende ogen,
uitstekende tongen
puntige borsten
vuurspuwend en dansend
in razernij,

zijn geen partij
voor Canon Nikon Sony Fuji

maar als de regen zondvloed wordt
verdwijnen de toeristen

ben ik alleen
in de Gunung Kawi
slechts de souvenirverkopers
bij de ingang
denkt u echt dat een paraplu
nog iets uithaalt?

sopsopsop mijn schoenen
tien euro authentieke Thaise nep-adidas
zijn aan het eind
van hun Latijn

zingen dan maar,
dansen,
stampen in de plassen

omarm ik de gekte

de trap naar de tempel
is vandaag een waterval
die mijn schoenen binnenstroomt

pagodes, eeuwenoud,
gehouwen uit de rotsen
god is dichtbij

jij bent de rots
waaruit ik mijn tempel bouw
zei Jezus tegen Petrus
of iets van die strekking

het zal hier geweest zijn

zelfs mijn gordeldier
is niet meer bang
voor het woedende water

we dansen de waterval omhoog

we danken de goden
van dit eiland

Jack

Nieuwsgierig kijkt hij me aan. Hij houdt zijn hoofd schuin. Rondom zijn donkere pupil blinkt het oogwit vertrouwenwekkend. 'Kom maar,' lijkt hij te zeggen. Hij heeft een lange neus, zie ik. Zijn hoofd komt half boven het water uit.

Ik ga naast hem zitten. Hij ademt natte lucht mijn kant op. Tetterend door het gat op zijn achterhoofd vertelt hij me zijn verhaal. Ik versta niet alles, maar wel een beetje. Over dat het hier mooi is. Over zijn maatje John. Over de ellende die ze als kind hebben meegemaakt. Over de lekkere verse ikan nogwat vis die ze elke dag krijgen, behalve als het volle maan is, want dan blijven de netten van de vissers leeg. Over de kinderen die komen om met hem te zwemmen, en die zijn woorden zo goed verstaan, veel beter dan de meeste andere mensen.

Ik praat terug, maar niet met woorden. Ik piep en murmel wat. Jack kijkt me aan en piept terug. 'Maak je geen zorgen,' zegt hij.

Ik kwam zijn Poolse vriendin tegen in Kuala Lumpur, waar ze enkele dagen verbleef om haar Indonesische visum te verlengen. Samen met twee Zweden deden we ons op het dak van het hostel, buiten bereik van boze baardmanblikken, tegoed aan een flinke hoeveelheid Thais bier. Ze vertelde dat ze werkte als therapeute in een Balinees hotel. Ze werkte er met autistische en verstandelijk gehandicapte kinderen, en met dolfijnen. Die schijnen het namelijk goed met elkaar te kunnen vinden.

Ik was haar verhaal al weer half vergeten, tot ik haar in Lovina plotseling tegen het lijf liep. Leve het toeval. Ze nodigde me uit om naar een demonstratie te komen kijken. Zo gezegd, zo gedaan. En nu zit ik hier bij Jack.

'Mijn oor zit dicht, Jack. Een paar dagen geleden na het zwemmen ging hij plotseling dicht. Ik krijg hem niet meer open. Wattenstaafjes helpen niet. En nu ben ik half doof. Alles is ruis. Eerst ging hij nog af en toe open, maar nu zit hij potdicht, en suist. Het maakt me misselijk en geeft me hoofdpijn. Ik maak me een beetje zorgen, want ik weet niet of hij wel weer opengaat. Ik voel me als een personage in een roman van Murakami. Het oor staat voor iets anders, maar ik weet niet waarvoor.'

Jack heeft andere oren dan ik. Zijn oren werken het beste in het water. Zijn oren vertellen hem waar hij is, en waar de anderen zijn. Ze zijn zijn ogen en zijn handen. Het lijkt hem heel vervelend, als je oor het niet doet. Maar maak je geen zorgen, het zal wel weer goed komen. Hij zwemt een pirouetje voor me. Hij tettert geruststellend.

'Ik word een beetje verdrietig van alles wat ik zie en hoor, Jack. Die volgevreten witte man met het grijze ringbaardje die elke avond een andere schaars geklede dame aan zijn zij heeft. Die andere volgevreten witte man met het grijze snorretje die een bange tienerjongen eten voert in een restaurant, alvorens hem mee te nemen naar zijn hotel. Al die masseuses en serveersters die bijverdienen uit noodzaak, en al die sekstoeristen die zonder blikken of blozen misbruik maken van de armoede. Soms lijkt heel Zuidoost-Azië wel een bordeel.

Maar het is meer dan alleen de seks. De Europese horecaondernemers die hier miljoenen verdienen, terwijl ze hun werknemers minder dan twee euro per dag betalen. De baas van jouw hotel (Melka Excelsior Hotel: 'voor liefhebbers van natuur, milieu en spiritualiteit!' ), die hier drie privé-hoertjes heeft om hem te vermaken terwijl zijn vrouw in Denpasar zijn grut verzorgt, en die zijn mannelijke Balinese personeel met honden vergelijkt. Al die neokoloniale structuren.

Maar ook: de slapheid en lamlendigheid van de jonge mannen hier. Waarom staan ze het toe, dat gasten uit Europa ze hier uitbuiten? Waarom steken zo weinig mannen hier hun handen uit de mouwen? Terwijl hun moeders en zusters keihard werken, zitten zij lui langs de kant van de weg met hun scootertjes te spelen, en verdienen ze af en toe een centje bij door een toerist van A naar B te rijden. Dan kun je wel blijven roepen dat je een slachtoffer bent, dat westerse kolonisten je land uitbuiten, en dan heb je ook wel een beetje gelijk - maar zolang je zelf geen ambitie en creativiteit hebt, zal dat niet veranderen. Je kunt blijven rondlopen met een minderwaardigheidscomplex, of je kunt proberen het lot in eigen hand te nemen.

Je elke avond bezatten, en vervolgens je frustratie en machteloosheid botvieren op de westerse jongen die met je eveneens westerse ex praat (uit is uit, vriend, waarom begrijp je dat niet?), en hem op een haar na in elkaar slaan, is geen oplossing. Nee, je wordt niet gedumpt omdat je niet Europees bent, en je wordt ook niet ingeruild voor een Europeaan - we praatten slechts. Je wordt gedumpt omdat je extreem bezitterig bent, omdat je niet snapt dat westerse meiden hechten aan hun vrijheid, en bovenal omdat je net als al je vrienden hier zonder dromen of ambities bent. Omdat je lethargie uitademt.

Sorry, Jack. Ik wil niet de verwaande VVD'er spelen die zegt dat mensen armoede aan zichzelf te wijten hebben. Ik haat de westerse mannen die hier de boel komen uitbuiten, ik haat het dat seks en macht hier zo verweven zijn, ik haat die armoede. Maar ik zie ook hoe mijn leeftijdsgenoten hier zich wentelen in hun minderwaardigheidscomplex en in de drank, en ik denk: doe iets! Maak iets van je leven, verdomme, in plaats van je bezatten en dreigen mij in elkaar te slaan omdat ik met je ex praat. Ze is je bezit niet!'

Jack tettert terug. 'Je maakt je veel zorgen. Waarom richt je je blik op de schaduw, waarom zie je het licht niet? Wees eerlijk, er zijn toch ook veel mooie dingen hier? Is er niets dat je blij maakt?'

'Jawel. Er zijn veel dingen die me blij maken. Ik word blij van jou. Ik word blij van de mensen die ik ontmoet, van andere reizigers, van leuke gesprekken. Ik word blij van die heerlijke massage en dat kruidenbad in die professionele salon, waar ik gewoon kon ontspannen zonder bang te zijn de 'massage-plus' behandeling aangeboden te krijgen. Ik word blij van de woeste regen, die straten en zielen schoonspoelt, en nieuw leven mogelijk maakt. Ik word blij van de warmte en hartelijkheid waarmee sommige mensen je hier tegemoet treden. Ik word blij van de zon die opgaat achter de bergen, terwijl ik op een bootje zit en om me heen kijk of ik ergens soortgenoten van je zie. Ik word blij van mijn eerste lessen Chinees, en van het vooruitzicht de lente in China te vieren. Ik word blij van Akar, het biologische eettentje met de heerlijke koffie en de souvenirs die ten goede komen aan natuurbeschermingsprojecten. Ik word blij als ik aan mijn vrienden en familie in Nederland denk. Ik word blij als ik onder het genot van een cocktail een roman van John Steinbeck lees. Ik word blij van jou, en van je lieve getetter.'

Hij zwemt nog een pirouetje voor me. Dan nemen we afscheid.

Dank je wel, Jack. Ik zal je missen.

Oost-Java en Bali

En terwijl in Nederland de mensen dikke jassen droegen, stonden te kleumen bij de bushalte, studeerden voor tentamens, deadlines misten, formulieren invulden en de dagen veel te langzaam langer zagen worden droomde ik mij in de tropen, in een vreemd maar prachtig land, waar ik ondanks de aanwezigheid van enkele bekende aandoende woorden her en der maar heel weinig van begreep, maar waar ik gegrepen werd door de culturele rijkdom, door de schoonheid van het landschap, door de vriendelijkheid en warmte en opdringerigheid van de mensen, door het vele vuil dat overal verspreid lag, door de natte hitte en door het scherpe contrast tussen rijkdom en armoede. En zo ging mijn reis verder, van Yogyakarta via de Gunung Bromo naar Bali, waar de mensen een andere taal spraken en hun goden andere namen gaven dan hun buren op Java. De eenzaamheid en onrust van een week geleden gleden langzaam weg, en ik vond iets dat op rust leek. Ik ontmoette leuke reizigers, met wie ik ervaringen en maaltijden deelde. Een verkoudheid kwam en ging en kwam weer en is nog steeds niet helemaal weg. Ik genoot van het reizen, van de vrijheid, van de nieuwe ervaringen en contacten, en van de vele cadeautjes die op mijn pad gelegd waren.

Elke dag bracht nieuwe verhalen. Vele daarvan moeten nu onverteld blijven, want verhalen komen sneller dan ik schrijven kan. Ik hou het dus bij een samenvatting. De voorbije week, in drie delen.


I. De tempels rond Jogja

Mannen laten graag zien hoe machtig ze zijn door grote gebouwen te bouwen, ter meerdere eer en glorie van het Opperwezen (ev/mv) dat die macht legitimeert. Zo ook de Javaanse heersers van weleer. Ze lieten de Prambanan bouwen, een verzameling indrukwekkende torens, gewijd aan Shiva, Brahma, Vishnu en hun rijdieren. De torens zijn fraai versierd met uitbundige reliefs, die scenes uit het leven van de betreffende god afbeelden. Shiva, die zo tot de verbeelding sprekende asceet, danser, minnaar en vernietiger, heeft de grootste toren gekregen. Helaas heeft de aardbeving van een paar jaar geleden de gebouwen geen goed gedaan - op dit moment zijn slechts twee van de zes torens te betreden.

Ik bezoek de Prambanan samen met een andere Nederlandse jongen. Hij studeert aan mijn alma mater, en dat schept een band, zelfs al komt hij van de rechtenfaculteit, waar alle studenten in hun eerste jaar geindoctrineerd worden met een abjecte atheistisch-nationalistische ideologie - maar dat terzijde. Hij lijkt er in elk geval niet al te zeer door gecorrumpeerd. We krijgen een gratis rondleiding van twee schattige stagiaires van de school voor toerisme. Ze hebben het vast bloedheet in die donkerblauwe blazers, maar op hun voorhoofd is geen zweetdruppel te zien. Netjes delen ze met ons de zinnen die ze uit hun hoofd hebben geleerd. De rondleiding wordt steeds onderbroken door verzoeken van schoolkinderen om met ons op de foto te gaan. We poseren zeker tien keer, misschien vaker. Je vraagt je af wat hier de eigenlijke bezienswaardigheid is.

Ik verlaat het toeristengebied en loop twee kilometer zuidwaarts, naar de Ratu Boko. Er is veel minder bewaard gebleven van deze tempel dan van de Prambanan, maar de locatie is fenomenaal. Ik geniet van een schitterend uitzicht over de rijstvelden, fabrieken en tempels in de omgeving. In de verte zie ik Yogyakarta liggen. Tussen de ruines scharrelen nu eens geen opdringerige ansichtkaart- en sieradenverkopers, maar geiten, kippen en eenden. Jongetjes voetballen op de fundamenten van eeuwenoude tempels, vriendengroepen uit de stad poseren voor tientallen foto's, opwindvogels maken vreemde junglegeluiden, en nergens is een toerist te bekennen. Een herder sjokt zijn geiten naar huis. De lucht kleurt lila en oranje. Het is een betoverende plaats.

Twee dagen later bezoek ik de beroemde Borobodur. Was de keuze om in plaats van met een tourbusje met het lokale openbaar vervoer te reizen in het geval van de Prambanan de enige juiste, bij de Borobodur ligt dat even anders. De 'bus' is weinig meer dan een rammelende ruine op wielen, die vermoedelijk nog uit de koloniale tijd stamt. Desalniettemin denkt de chauffeur, een dikzak met een omineus maffiasnorretje, dat hij de hoofdrol speelt in een achtervolgingsscene uit een slechte actiefilm. Tweebaansweg of niet, elke auto wordt ratelend ingehaald, en tegenliggers maar ternauwernood ontweken. De co-chauffeur eist ondertussen zonder blikken of blozen van mij het zojuist door hem verzonnen buitenlanderstarief, om daarna zijn collega ongegeneerd lachend te informeren over de extra centen. Altijd fijn als een rijke buitenlander een pootje wordt uitgedraaid... Ach, waar hebben we het over. Een halve euro op zijn meest. Koop er wat leuks voor. Maar ga vervolgens niet tegen je collega lopen opscheppen, akkoord? Mijn kennis van het Javaans stelt weliswaar niet zoveel voor, maar non-verbaal maak je echt al genoeg duidelijk.

Ik maak de korte wandeling van het busstation naar het tempelcomplex. 'Very far', verzekeren de rijtuig- en scootertaxiheren mij, maar daar trap ik niet meer in. Als ik na vijf minuten bij de tempel aankom begint het te regenen. Het is per slot van rekening regentijd. Een slimmerik verhuurt me een paraplu, maar veel haalt die niet uit. De wolkbreuk neemt welhaast bijbelse proporties aan. Binnen enkele minuten staan de straten blank, en loop ik te soppen in mijn schoenen. Ik betaal het officiele buitenlanderstarief en ga naar binnen. Ik weet nog steeds niet wat ik ervan vind, dat buitenlanders tien keer zoveel moeten betalen als binnenlanders. Aan de ene kant kun je het zien als een mooi sosjalisties principe, dat iedere bezoeker naar daadkracht moet betalen. Aan de andere kant is het natuurlijk niets minder dan geinstitutionaliseerde discriminatie. Hoe het ook zij, je erover opwinden is betrekkelijk zinloos, want overal in Zuid- en Zuidoost-Azie is het hetzelfde liedje.

De Borobodur is een indrukwekkende boeddhistische piramide. Het is een groot vierkanten bouwwerk met verschillende verdiepingen, versierd met kilometerslange reliefverhalen en honderden boeddhabeelden. Bovenop staan enkele tientallen stoepa's. Het is een indrukwekkend gezicht, ook in de regen. Helaas lijken niet alle bezoekers zich te realiseren dat dit een religieuze plaats is. Nee, meneer, je hand door een gat in een stoepa steken is niet respectvol. Het ongegeneerd rondstrooien van je vuilnis is dat evenmin. Ik loop langzaam rond, af en toe oppgeschrikt door schoolkinderen die met me op de foto willen. Toekomsttwijfels spoken door mijn hoofd. De lucht is grijs. De Boeddha heeft geen antwoord. De muezzin even verderop, die zijn best doet de goden van de tempel dood te verklaren, heeft dat evenmin. Onthechting blijkt een hele opgave. Ik haat natte sokken.


II. De Gunung Bromo

Een van de vele geneugten van het alleen reizen is dat je je niet aan een vastomlijnd programma hoeft te houden. Je hoeft aan niemand verantwoording af te leggen, behalve aan jezelf. Een georganiseerde bus-in-bus-uit-foto-maken-souvenirs-kopen-bus-in-bus-uit reis is mij dan ook een waar schrikbeeld. Ik hoop nooit deel uit te maken van zo'n busrijdende kudde Canons en Nikons. Desalniettemin is het soms wel zo makkelijk om deel te nemen aan een dagtour, bijvoorbeeld als je plekken wilt bezoeken die lastig te bereiken zijn. Soms is het ook wel best lekker om even niets te hoeven regelen. En soms is het zelfs voordeliger om een paar dagen met een georganiseerde reis mee te gaan. Zo ook in het geval van de Gunung Bromo, een beroemde vulkaan in Oost-Java, die volgens de backpackersvoorschriften bezocht dient te worden rond zonsopgang. Ik boekte een busreis, overnachting, en vervolgreis naar Bali, voor iets meer dan twintig euro - een uitstekende deal.

Het blijkt nog een hele rit. Java lijkt weliswaar klein, zo op de kaart, maar dat komt omdat Sumatra en Borneo zo onvoorstelbaar groot zijn. Ook Java is al vier keer zo groot als Nederland. Om van Yogyakarta naar de Gunung Bromo te geraken moet je dus een dag in de bus zitten. Gelukkig zijn er veel mooie ervaringen om te delen met andere reizigers, en gelukkig is er altijd nog de politiek om over van gedachten te wisselen. Goed zo, laat Wilders maar voor de rechter beargumenteren waarom hij vindt dat hij wel het recht heeft te discrimineren, en de antisemitische jongens die hij het land uit wil zetten niet. Laat hem maar duidelijk maken waarom artikel 1 van de grondwet niet op hem van toepassing zou zijn. Ik ben benieuwd of er meer uit die mond kan komen dan platitudes, en of hij ook een inhoudelijk betoog kan houden. Laat hem maar verantwoording afleggen.

Uiteindelijk komen we aan in ons hotel. We wanen ons in de Alpen, en niet alleen vanwege de frisse berglucht. Ik slaap in een prachtig blokhutje. Aan de muur hangt een bergtafereeltje vreedzaam naast een wayangpop. Het restaurant is geheel van hout. Op de tafels liggen geruite kleedjes, uit de boxen komt Duitse jaren negentig-hiphop, en op de menukaart staan naast nasi goreng en gado-gado kartoffelsalat en gluehwein. Ik voel me zowaar een beetje zu Hause.

Om half vier kraait de haan van mijn nieuwe mobiele telefoon. Wat heerlijk om wakker gekraaid te worden, in plaats van een electronische ringtoon op je af gegooid te krijgen. Ik sta op. Men had gepoogd mij een dure jeeptocht aan te smeren naar een uitzichtpunt, maar ik loop liever (en terecht, want ik hoor later dat er vanaf het uitzichtspunt met uitzondering van grote groepen toeristen en schoolkinderen niets te zien was). Samen met vier sympathieke Chinese reizigers beklim ik in het donker de vulkaan. Zelfs 's nachts ben je hier niet veilig voor venters: dit maal probeert men ponyritjes te verkopen. Ook nu weer beletten drie beleefde weigeringen hen er niet van me hinderlijk te blijven volgen. Toegegeven, het zijn mooie pony's.

In de verte daagt het. De zon gaat schuil achter de grote wolken zwavelrook die de vulkaan uitbraakt, maar de lucht kleurt langzaam licht. Langzaam wordt het maanlandschap om ons heen zichtbaar. Het is een indrukwekkend gezicht. Enkele tientallen Indonesiers wachten ons op de top op. Ik maak graag foto's, maar ik kan niet tippen aan de fotowoede van mijn medewandelaars. Af en krijgen we een walm zwavel binnen. Er wordt luid gekucht. Uit een mobiele telefoon klinkt Chinese popmuziek.

Ik baan mij een weg door de rook, teneinde de krater rond te wandelen. Ik ben de enige. Wanneer ik de achterkant van de rookwolk bereikt heb, wordt ik opgewacht door een gulle ochtendzon en een grandioos uitzicht over de bergen in de verte. Het doet me denken aan Asahidake, de vulkaan op Hokkaido die ik twee jaar geleden beklom. Maar nu ben ik helemaal alleen. Bergen, kraters en aswoestijnen strekken zich voor me uit. Ik ben een kleine jongen in een groots, meedogenloos, buitenaards landschap. Ik slaak een vreugdekreet. Wat kan de wereld soms toch onvoorstelbaar mooi zijn.


IV. Bali

Het is nog donker wanneer de nachtbus mijn Chinese reisgenoten en mij afzet in Lovina, aan de noordkust van Bali. Ik had niet zo'n zin in Kuta, de beroemdste badplaats en feeststad van het eiland. Lovina is rustiger, en heeft bovendien een prachtige naam, die lijkt op de naam van een van de belangrijkste filosofen van de afgelopen eeuw. Daar kon ik natuurlijk geen nee tegen zeggen. We worden opgewacht door vervaarlijk ogende monsters, die de wacht houden voor een fraai versierde stenen poort. In het donker gaan we op zoek naar een hotel. Ik heb geluk: voor drieeneenhalve euro per nacht kan ik terecht in een fraai bamboe hutje op palen, met ventilator, een eigen badkamer en elke dag een gratis ontbijtje. Mijn hotel heeft bovendien een fraai zwembad, compleet met waterspuwende draak. Naast het zwembad staat een tempeltje voor de lokale goden. Elke dag komt een vrouw hapjes eten, bloemen en wierook offeren, terwijl de toeristen twee meter naast haar aan het zwembad bier liggen te drinken. Welkom op Bali.

De goden zijn om ons heen. Overal zie je hun stoelen, hun huisjes, hun beelden. Her en der op de stoep liggen witte bloemetjes, bedoeld om ze gunstig te stemmen. Af en toe loop je door een wolkje wierook. Volgens de Indonesische grondwet is iedereen in dit land monotheistisch, maar dat is een mythe. De goden zijn ontelbaar. Bali wordt wel hindoeistisch genoemd, maar ook dat is onjuist. Men heeft hier een hele eigen, unieke traditie.

Wonder boven wonder slaag ik erin de godsdienstwetenschapper in mij af te schepen met de belofte om later deze week een keer een tempel te bezoeken. Nu wil ik even niets. Even tijd om te lezen, baantjes te trekken in het zwembad, lekker te eten, eindelijk die ansichtkaartjes te schrijven die al weken in mijn tas zitten te branden. Een dag aan het zwembad liggen zonder iets te moeten. Goedkope pina coladas drinken. Mijn Chinese vrienden klaverjassen leren. Even heerlijk, schaamteloos vakantie vieren. Het lukt me aardig. De toekomst wordt steeds een beetje abstracter. Ik adem uit.

Ik wandel over het strand. Voor ik er erg in heb word ik omringd door een vijftal verkopers, die me sarongs, fruit, massages, sieraden, schelpenkettingen en God weet wat willen verkopen. Ik ben het inmiddels gewend, maar het blijft vreemd. Niet iedereen begrijpt de betekenis van vijf maal 'nee sorry, ik ben niet geinteresseerd'. Ik moet denken aan een sketch van Najib Amhali, waarin hij beschrijft hoe hij opdringerige Ghanese souvenirverkopers een koekje van eigen deeg geeft door hun sleutelhangers met molentjes aan te bieden. Eens proberen. Uit mijn tas vis ik een zwarte fineliner. 'Openbaar vervoer onderzoek,' staat erop. Ik kreeg hem toen ik een strippenkaart kocht, samen met een enquete, en het verzoek deze in te vullen. Dat heb ik gedaan, maar het opsturen is er nooit van gekomen. Het was een beetje zoals nu met uw ansichtkaarten, waarvan ik sommige weken geleden reeds beschreven heb, maar die ik nog steeds niet op de bus gedaan heb. Maar dat geheel terzijde.

Ik bied de schelpenkettingventer mijn fineliner aan. Tot mijn verbazing is hij zeer geinteresseerd. 'Hoe duur?' 'Net zo veel als zo'n ketting,' zeg ik. 'Een ketting voor een pen?' 'Ja, prima'. Voor ik er erg in heb heb ik een mooie schelp om mijn nek hangen. Wat leuk, ruilhandel. Plotseling is er iets van contact tussen hem en mij, iets van gelijkwaardigheid. Ik heb iets voor hem, hij heeft iets voor mij, en daaraan geven we een zelfde waarde. Waarde is in essentie iets subjectiefs, iets menselijks. Het probleem van geld is dat het waarde objectiveert en abstraheert. Het ontneemt de transactie het intermenselijke aspect, het aspect van de sociale interactie, om met Marcel Mauss te spreken. Het dehumaniseert waarde, maakt het anoniem, en genereert zo ongelijkheid. Ruilhandel daarentegen creeert een vorm van intermenselijk contact die fundamenteel verschilt van het standaard souvenirventen, omdat het de grote ongelijkheid tussen ons (in termen van financiele macht) even wegneemt. Een interessante ontdekking. Er zit meer in die grap van Najib Amhali dan je op het eerste gezicht zou zeggen.

Want uiteindelijk hangt dat als een schaduw boven de meeste contacten die je hier op doet: het enorme verschil in mogelijkheden tussen jou en je leeftijdsgenoot die je bedient. Indonesie is een land met een kleine groep steenrijke mensen, en een enorme groep straatarme mensen. Het verschil tussen de haves en de have-nots is immens. De haves wonen in dure appartementencomplexen in Jakarta, en shoppen in luxe warenhuizen met westerse prijzen. De have-nots moeten leven van een paar euro per dag, of nog minder. En jij als luizige backpacker bent hier plotseling multimiljonair, of je het leuk vindt of niet. Daarvoor kun je je ogen sluiten, en velen slagen daarin met verve. Maar mij lukt het niet.

'Waar kom je vandaan?' vraagt de serveerster met de mooie glimlach me. 'Uit Amerika?'
'Nee, uit Belanda.'
'En je tafelgenoten? Uit Japan?'
'Nee, uit China.' Japanners zijn over het algemeen een stuk beleefder naar bedienend personeel, wil ik er aan toevoegen, maar dat laat ik maar achterwege.
'Je hebt geluk, dat je overal heen kan waar je maar wilt, dat je kunt reizen.'
Ik ben even stil. 'Ja, je hebt gelijk. Ik heb geluk,' antwoord ik. 'Wil je ook reizen?'
Ze lacht schamper. 'Ja natuurlijk, niets liever. Maar dat is onmogelijk.'
'Nou ja, wie weet, ooit...'
'Misschien in een volgend leven,' zucht ze. Dan gaat ze verder met het afruimen van onze borden.

Reizen is geconfronteerd worden. Met armoede, met leed, met ongelijkheid. Met de vraag wat je eigen rol is, hoeveel macht je zelf hebt. Met de vraag waarom je Schepper het toestaat dat een alleenstaande moeder en een tienerjongen zich prostitueren aan rijke Europese toeristen. Is Hij echt zo onmachtig? Ja, Hij kan het laten bliksemen, heel indrukwekkend hoor, maar wat hebben zij daaraan? Of kan het Hem gewoon geen donder schelen, wat Zijn kinderen elkaar aandoen? Dat weiger ik te geloven. Verdrietig ga ik terug naar mijn bamboehutje op palen.

Ik was eigenlijk van plan om dit verhaal te eindigen met een positief geluid. Met een beschrijving van dartelende dolfijnen, van vis in verrukkelijke tomaten-sambalsaus, van cocktails en live-muziek en fanatieke Kantonese klaverjassers, van mangostenen en zwembadluiheid en, zowaar, een voorzichtig vakantiegevoel. Want dat is er allemaal ook, gelukkig.

Maar er zijn nog heel veel vragen.

Babel en de batikman

Een van de mooiste films van de afgelopen jaren was Babel. Ik ken weinig films die er zo goed in geslaagd zijn de menselijke behoefte om begrepen te worden, en de onmacht die we voelen in onze zoektocht naar begrip en erkenning, op zo krachtige en ontroerende wijze te verbeelden. Ik wil dat je me ziet zoals ik echt ben, ik wil dat je me erkent en liefhebt, en jij wil hetzelfde - maar toch begrijpen we elkaar niet, toch is het alsof we altijd langs elkaar heen praten, toch zijn we bang voor elkaar. Daar gaat de film over. Het verhaal zal ik hier verder niet samenvatten - mocht u hem niet gezien hebben, dan kan ik hem in elk geval van harte aanraden. Maar er is een moment in de film waar ik graag even de aandacht op wil vestigen.

Een van de verhalen van Babel gaat over een Amerikaanse toeriste (Cate Blanchett), die met haar man (Brad Pitt) op reis is in Marokko, teneinde hun huwelijk te redden. Terwijl ze in de rijdende toerbus zit wordt ze geraakt door een kogel. Ze bloedt ernstig, maar er is in de verste verte geen ziekenhuis te bekennen. Dus rijdt de bus naar een nabijgelegen Berberdorpje, waar een veearts de kogel verwijdert en de wond dichtnaait, opdat ze niet doodbloedt. Maar terwijl ze wachten op een helikopter om haar naar een ziekenhuis te brengen worden de andere toeristen in de bus onrustig. Ze klagen over de hitte, en over honger en dorst. Geen wonder. Ze blijven bij de bus, die in de zon staat, in plaats van ergens in het dorpje in de schaduw te gaan zitten. En ze durven het eten en drinken dat de dorpsbewoners hun aanbieden niet aan te nemen, zoals we kort te zien krijgen. Immers, zo zegt een kwade man, een eerdere groep toeristen dat in een dorpje als dit belandde werd gegijzeld en vermoord. Dat dat in een ander land was, duizenden kilometers verderop, vergeet hij even.

Het is makkelijk om de paranoia van de toeristen, en de islamofobie waaruit deze voortkomt, te veroordelen. De politiek correcte reactie zou zijn: Arabieren (of Afrikanen, of Aziaten, whatever - de Ander, in elk geval) zijn zulke gastvrije mensen, en 'wij' zijn zo kortzichtig en xenofobisch, dat we ze niet vertrouwen. Toegegeven: dat was ook mijn eerste reactie na het zien van de scene waarin het eten geweigerd werd. Maar stel je eens voor hoe je zelf zou reageren in een dergelijke situatie. Er is net iemand van je groep neergeschoten, je bent in den vreemde, je weet niet wat er gaat gebeuren en waar vandaan de kogel kwam - natuurlijk ben je doodsbang!

Ik heb hier meerdere malen het verwijt gekregen dat reizigers c.q. 'westerlingen' (wat dat ook mogen zijn) zo paranoide zijn. Aziaten zijn supergastvrij, zo gaat de mythe, en gevoelig, en respectvol - waarom dan toch dat gebrek aan vertrouwen? En inderdaad, als reiziger moet je oppassen dat je niet vervalt in een staat van permanente paranoia. Onbegrip en irritatie, en angst voor de vreemde wereld waarin je beland bent, kunnen je het gevoel geven dat je constant op je hoede moet zijn, dat iedereen iets van je wil, en dat niemand te vertrouwen is. Voor je op reis gaat (om het even waarheen) hoor je de horrorverhalen over criminaliteit, over drugs in drankjes, over oplichterij, over enge ziektes. 'Wees voorzichtig! Wees op je hoede!', zo luidt het mantra waarmee je op pad wordt gestuurd. Veel reizigers hebben zich deze houding inderdaad eigen gemaakt, en ik zou mezelf niet geheel durven vrij te pleiten. Maar wanneer wantrouwen verwordt tot modus vivendi sta je niet open voor nieuwe, mooie ontmoetingen; bevestig je vooroordelen over westerlingen als zijnde arrogant, onbeleefd en/of gierig; en sta je continu onder stress. Al teveel wantrouwen vergalt kortom je reisplezier, en maakt je bovendien tot een slechte ambassadeur van je land.

Dus ja, idealiter loop je vrolijk glimlachend rond, groet je iedereen die jou groet, maak je een praatje met wie je daar maar toe uitnodigt, en maak je je geen zorgen over bezittingen, over geld of over vreemde bacterieen. Alle Menschen werden Brueder, we zijn allemaal gelijk, dank u wel voor uw grote gastvrijheid. Idealiter sta je open voor elke ontmoeting, voor ieder nieuw gezicht en verhaal, voor iedere uitnodiging.

Maar helaas, de realiteit is weerbarstig. Als er een ding is dat mensen van hier niet begrijpen, dan is het de ervaring om continu aangesproken en gezien te worden als een wandelende dollarboom; dan is het dat je als westerse toerist het gevoel krijgt dat iedereen iets van je wil om de trieste maar simpele reden dat veel mensen ook daadwerkelijk iets van je willen. Er is een fundamentele machtsongelijkheid tussen jou en de Ander. Jij komt uit een land waar geld vijf keer zoveel waard is als hier, en hij weet dat net zo goed als jij. De mythe van de Aziatische gastvrijheid en beleefdheid is mooi, maar de realiteit is dat de meerderheid van de dagelijkse ontmoetingen draait om een enkel ding: geld. Jij bent rijk, ook al ben je dat niet (en geloof me: na een kapotte scooter, fotocamera en mobiele telefoon begint de bodem van mijn spaarvarken akelig zichtbaar te worden) - en wie rijk is moet niet moeilijk doen over een taxiritje of souvenir meer of minder, zo vindt men. En elke keer als een oude dame je op je arm tikt en je een kartonnen beker onder je neus douwt, er gewoon een flap in doen.

Begrijp me niet verkeerd: ik zeg niet dat er hier geen gastvrijheid is, en dat er geen vriendelijke mensen zijn. Welzeker. Ik heb in de paar dagen dat ik in Indonesie ben al enkele mooie ontmoetingen gehad. Daar wil ik niets aan afdoen. Ik wil ook niet de suggestie wekken dat ik een nukkige scepticus ben die argwaan koestert jegens alles en iedereen. Maar ik wil wel duidelijk maken dat het soms moeilijk is om vol van vertrouwen in het rond te huppelen en vrolijk met iedereen te kletsen, ook al is dat wat je het liefste zou doen. Daarbij moet ik opmerken dat er hier een groot verschil bestaat tussen alleen zijn, of in gezelschap van iemand anders. Wie samen met iemand anders is heeft per definitie minder aandacht voor de omgeving, kan altijd overleggen, heeft de eigen taal tot de beschikking - is, kortom, veel minder gevoelig voor de continue verzoeken en 'uitnodigingen' die op hem worden afgevuurd. Wie alleen rondloopt, is kwetsbaarder, en wordt ook als zodanig gezien. Alleen reizen is sowieso iets dat men hier niet begrijpt. Wel eens een Aziaat gezien die iets in zijn eentje deed?

Gewoon rustig door Yogyakarta wandelen is in elk geval een hele opgave. Zo word je voortdurend aangesproken door de heren van de fietstaxi's. 'Hello mister, where are you going? Where are you from?' Het gesprek aangaan is simpelweg geen optie - je zou geen meter vooruit komen. En men wil ook helemaal geen gesprek, men wil je een ritje aansmeren dat je eigenlijk niet wilt. Persoonlijk heb ik er een gruwelijke hekel aan om mensen ronduit te negeren, maar je hebt weinig keus. Meestal zeg ik nog wel hallo terug, maar zelfs dat wordt al opgevat als een uitnodiging. En soms wil je gewoon doorlopen, en heb je geen zin om elke tien meter een 'hello sir, where are you going' in je oor gelispeld te krijgen. Mijn heren, als ik van uw diensten gebruik wil maken, maakt u zich geen zorgen. Ik weet u echt wel te vinden.

Maar goed, bij hen is het ten minste duidelijk wat hun agenda is, en na een tijdje raak je steeds meer bedreven in het beleefd doch beslist bedanken. Niet bij iedereen is dat echter even duidelijk. Zo bleek een meisje dat in een cafe een praatje met me maakte een prostituee te zijn, die me aanbood mee te gaan naar mijn hotel. Een man die me geheel vrijblijvend 'advies' gaf over openingstijden en speciale evenementen van tempels speelde onder een hoedje met een taxichauffeur die daarna plots opdook, en die me naar zijn edelstenenwinkel wilde brengen. Vanmiddag maakte een man een praatje met me, dat vloeiend overging in een rondleiding. Door schade en schande wijs geworden zei ik hem expliciet dat ik geen tour wilde, en ook niets ging kopen. Nee, hij was geen gids, hij wilde zijn Engels oefenen. Gelul natuurlijk, maar ik heb zijn gratis rondleiding maar over me heen laten komen. Toen daarna in zijn batikwinkel de emotionele chantage volgde, heb ik mij niet laten overtuigen zijn 'arme familie' te helpen - maar het moge duidelijk zijn hoe ze proberen je schuldgevoel te bespelen. Helemaal curieus was het meisje in Jakarta dat, nadat we een praatje hadden gemaakt bij de bushalte, een uur lang met me meeliep - ondanks het feit dat ze nauwelijks Engels kende. Ze hielp me met het kopen van een treinkaartje, en wilde me volgen naar God weet waar. Ik heb haar toen gezegd dat ik alleen wilde zijn, maar toen ik twee dagen later de trein nam stond ze me op het perron op te wachten. Het was tamelijk ongemakkelijk.

Hoe weet je wie oprecht is, en wie niet? Hoe kun je het verschil weten tussen iemand die met je wil praten omdat hij zijn Engels wil oefenen, omdat hij geinteresseerd is in Europa of omdat hij simpelweg een kletskous is die het leuk vindt nieuwe mensen te ontmoeten; en iemand die met je wilt praten omdat hij je iets wil verkopen (wat meestal het geval is) of omdat zij (of hij, want geloof me, lang niet alle Aziatische mannen zijn heteroseksueel) seks met je wil? Het weinig bevredigende antwoord: dat weet je nooit zeker. Iedereen heeft een agenda. Wanneer ik mensen ontmoet heb ik ook een agenda. Ik wil mijn ervaringen delen, mijn ei kwijt, advies inwinnen, mijn Frans oefenen, wat dan ook. Ik wil leren over dit land en weten hoe mensen denken over religieuze en politieke zaken. Iedereen heeft een agenda. Maar de vraag is: is iemand geinteresseerd in je vanwege je geld, of vanwege je verhaal? Dat maakt nogal een verschil. En nee, dat kun je nooit zeker weten. Volledig afsluiten en je wentelen in argwaan is geen optie - dan kun je net zo goed thuis voor de tv gaan zitten mopperen, en op de PVV stemmen. Maar alertheid is wel geboden, want voor je het weet heb je aan de ene arm een prostituee die je met grote hertenogen probeert te verleiden, en aan de andere een nieuwe beste vriend die een uniek aanbod voor je heeft als je hem volgt naar zijn winkel.

Het was mijn eerste dag in Yogyakarta. Ik bracht vier kilo vuile was naar een wasserette, hetgeen hard nodig was, want het waren alle kleren die ik had. In de wasserette annex kleermakerij stond een jongen van een jaar of twintig. Hij complimenteerde me met mijn t-shirt, waarop een hoofdloze Mickey Mouse te zien was. Hij vertelde dat hij kunststudent was. Leuk. Hij vroeg me waar ik heen ging. 'Even ergens zitten, een glas ijsthee drinken', zei ik. Oh dat wilde hij ook wel, hij had nu pauze, misschien konden we samen wat drinken? Waarom ook niet. We passeerden een restaurant met terras, en ik stelde voor daar te gaan zitten. Hij twijfelde, maar stemde toe. We dronken wat, en hadden een half gesprek over voetbal en Belgische meisjes (ik moet bekennen dat ik meer verstand heb van het eerste dan van het tweede). Dit was gewoon een jongen die het leuk vond een praatje te maken, vertelde ik mezelf, laat die paranoia nou eens varen. Hij was een beetje onrustig. Of ik zijn tentoonstelling wilde zien? Ja hoor, dat wilde ik wel. Leuk, een tentoonstelling van kunststudenten. Wist ik veel - ik was pas net in Jogja.

We liepen een huisje binnen dat vol stond met batik doeken. Twee westerse mensen liepen naar buiten. Het kwartje viel. Ik werd welkom geheten door een aimabele man, die meteen zijn charme-offensief op me losliet. Hij toonde mij batiktechnieken, gaf me thee, en vertelde me een hartverscheurend verhaal over dakloze aardbevingweesjes, die 60% kregen van de opbrengst. Hij liet me een gastenboek zien met de namen van eerdere klanten. Veel Nederlanders. Hij liet me op mijn gemak rondkijken. Er hingen fraaie doeken. Mijn aandacht werd getrokken door een groot doek met donkerblauwe vegen, dat deed denken aan abstract expressionisme en moderne Japanse kalligrafie. Hij had het door, en vroeg of ik het mooi vond. 'Ja,' zei ik, 'een sterke compositie.' Dat was ook zo. Hij glimlachte. Wel wel, dat deed hem goed, want dat was een van zijn eigen doeken.

Toen barstte de strijd los. Het was een strijd van glimlachen en psychologische oorlogsvoering. Dit was geen koekenbakker, dit was een briljante verkoper. Ik wist dat ik geen batikdoek nodig had, ik wist dat ik veel geld had uitgegeven aan een kapotte scooter, camera en telefoon, en ik wist dat ik er ingeluisd werd. Maar het doek had iets magisch. Het was als de Armeense jongen in Damascus, die mij vorig jaar na twee uur onderhandelen een fraaie illustratie uit een Perzisch boek die ik niet nodig had wist te verkopen. Hij had de verliefdheid in mijn ogen gezien, en wist dat de buit binnen was, mits hij het spel goed speelde. Maar ik had geleerd. De batikman noemde zijn prijs (70 euro), vertelde verder over de arme wezen en over zijn moeder die hem zo inspireerde, over respect en over gevoel. 'Dit gaat niet over dat jij wit bent en ik zwart, dit gaat over een ontmoeting tussen twee mensen. Dit gaat over de artiest die dankbaar is omdat hij iemand ziet die verliefd is op zijn werk.' Gemene machiavellist, je weet dat ik gevoelig ben voor dat soort argumenten. Natuurlijk gaat dit over zwart en wit, over het machtsverschil tussen ons. Natuurlijk weet je dat de 40 euro waarop we na onderhandelingen waren uitgekomen in mijn land betrekkelijk weinig waard is, en toch speel je mee met mijn budget-argument. 'Ik geef je een prijs die past bij jouw budget - zolang jij me belooft dat je dit doek houdt, en niet verkoopt. Je mag hem alleen aan je moeder geven.'

'Noem je prijs', vroeg hij. Ik dacht even na. 'Nee, dat doe ik niet,' zei ik. 'Want ik weet dat zodra ik een prijs noem, ik niet meer terug kan. Ik wil eerst beslissen of ik dit wel of niet wil kopen. En daarvoor heb ik het volgende met mezelf afgesproken: over elke grote aankoop denk ik eerst na. Ik wil er een nachtje over slapen.' Maar hij wist dondersgoed dat daarmee de magie ongedaan zou worden gemaakt (letterlijk, waarschijnlijk - maar over magie in Indonesie een andere keer meer), of, anders gezegd, dat daarmee het momentum verloren zou gaan. En toen kwam het briljantste deel van het verhaal: ze waren een rondreizende tentoonstelling! Omdat het om een sociaal project ging, met kunstenaars uit het hele land, exposeerden ze op verschillende plaatsen. Ze waren twee maanden hier geweest - en nu was de laatste dag. Vanavond vertrokken ze naar Sumatra. Dus dat ik net nu binnenkwam, vlak voor ze vertrokken, en verliefd werd op zijn werk, dat kon toch geen toeval zijn...?

Het doek wenkte. De magie leek te werken. Maar toen doorbrak een klein gordeldierstemmetje de trance waarin ik verkeerde: 'Doe het niet, Aike. Het is een mooi verhaal, en hij doet zijn best je over te halen. Ik weet dat het een mooi doek is. Maar je bent op reis, je hebt dit nu niet nodig. Ik weet dat je niets liever doet dan mensen vertrouwen, dat je waarde hecht aan die ontmoeting waarover hij spreekt. Maar hij is slim, hij weet dat ook, en hij probeert je daarop te pakken. Je hebt weinig geld. Als je toegeeft, krijg je spijt.'

Ik geloof dat iemand haar gewaarschuwd had. Bedankt daarvoor.

Ik stond op, verontschuldigde me, en verliet de 'tentoonstelling'. Toen ik de volgende dag langs liep, stond alles er nog precies zo als de dag daarvoor. Het was allemaal een grote leugen.

Ik haat het, wantrouwen. Het maakt me ongelukkig. Ik wil verhalen horen, ontmoeten, mensen vertrouwen. Ik hou niet van reizigers die met oogkleppen op en hun kin omhoog hun omgeving negeren, die overal beren en slangen zien, die arrogant zijn uit angst voor de Ander.

Maar ik snap ze wel een beetje.