Obama's failure

A year and a half ago, I wrote a blog entry about Obama, just after he had received the Nobel Peace Prize. Unlike many others, I said that I sympathised with the committee's decision to award him the prize. That is, I considered his policies and intentions to be promising, and his speech acts to be significant political deeds. I stated that, whereas I was in no position to judge whether he actually deserved the prize or not, I was happy they gave it to him - for I considered it a welcome act of support for his attempts to reach out to the Muslim world, and his commitment to nuclear non-proliferation.

The time has come to admit that, sadly, I was too optimistic. Obama continues to be a great performer and story-teller, and he is more moderate than any right-wing republican would ever be. In the end, however, he is as unilateral, patriotic and pragmatic as any American president since the Second World War. His real commitment is to American commercial and military interests, not to the establishment of international peace, justice and democracy. The fact that after several years in office he still did not manage to close down Guantanamo Bay shows that his commitment to law and justice is not as serious as his rhetoric suggests. The questionable involvement (or lack thereof) in the recent revolutions in different Middle Eastern countries shows that the establishment of peace, freedom and autonomy in the region is no priority to this US government. But the most shocking disillusionment was his statement that 'justice has been done', earlier this week. I'll explain.

The first thing I read when I woke up on Monday morning was the news that Bin Laden had been killed. The first thing that struck me was the nature of the reactions - on social media, on pictures and footage of cheering crowds, on newspapers and websites. I was surprised by the ways in which people celebrated and rejoiced in the violent murder of four people, three of whom had been unarmed. I thought this might be an appropriate moment for some serious reflection on the costs of ten years of war, and for commemoration of the many victims of those ten years - in the US, in Afghanistan, in Iraq and elsewhere. Instead, people danced on the streets waving their flags as if their national team had just won the World Cup. The violent murder of an unarmed old man was celebrated as a heroic deed. As US-based journalist and eye-witness Mona Eltahawy wrote in The Guardian:

I could hear the cheers as I got out of the taxi, two blocks away. I could hear them from right in front of Park 51, the site of a planned Islamic community centre and mosque that met ferocious opposition last year for being too close to the "hallowed ground" of Ground Zero. It was minutes after President Obama's announcement that Osama bin Laden had been killed, and I was heeding a friend's suggestion that we – both Muslims – take candles and stand in vigil where the World Trade Centre stood before Bin Laden's footsoldiers took it down. So it was a shock to find hundreds of others had turned that hallowed ground into the scene of a home crowd celebrating an away victory they hadn't attended, the roots of which they were probably not there to experience or were too young to remember. (...) The scene at Ground Zero was like a parody of Team America, the film created by the South Park team to parody Bush's America gone wild on nationalism. Now that we've parodied the parody, can the frat boys go home and can we return to the revolutions of the Middle East and north Africa that symbolically killed Bin Laden months ago? I'm not hearing sympathy for Bin Laden from Muslims and Arabs I know. They're relieved he's finally gone. But they're understandably concerned that media obsession will let him hijack these noble revolutions. One man has been killed; dozens courageously staring down despots are slaughtered every day.

As I wrote on my facebook page, the reactions are partly created by cultural circumstances. In a culture where most people think in terms of absolute good and evil, the use of violence to 'defeat evil' is easily legitimated. Thus violence is cultivated. It is no wonder that in a country where many people believe they have a god-given right (literally) to defend themselves, violence is widespread, to the point that it has become an intrinsic part of society. And if violence is common within society, so too the use of violence to defend national interests abroad is easily justified, especially if it is combined with a discursively cultivated notion that the nation is under attack. As the nation in American civil religion is identified with the supreme good, so its antagonist must represent absolute evil. The evilness of the Other becomes non-negotiable. There is no place for nuances in such a scheme.

The fact that my criticism angered some of my American relatives - well-socialised members of their society - to the point that they refuse to be in touch with me any longer sadly confirms my point. It illustrates how widespread the mentality of 'if you're not with us, you're against us' actually is, when even people whom I thought peaceful suddenly express bloodthirsty patriotism. Not only are they unwilling to question their culturally defined assumptions, they are also insulted if others refuse to see the world in their terms.

There are a few questions the event has triggered. First of all, why did the US wait so long before they killed Bin Laden? Why did it take ten years to find him? Or did it? What if they knew where he was all along, carefully monitoring his whereabouts? There is evidence that they knew his location several months ago, possibly much longer. For a long time, 'Bin Laden' was a symbolic justification for US military presence in Afghanistan, and as such they had to keep him alive and prevent they couldn't find him. But now that the US have pretty much given up Afghanistan (a 'failed state' ruled by local warlords), and Obama wants to retreat his troops, he no longer needs this justification. Instead, it was politically more opportune to kill Bin Laden - the domestic popularity this would give Obama far outweighed any possible international criticism. And unlike other countries, the US easily get away with this sort of violations of international law, and the territorial integrity of another country. Instead, they received congratulations from all over the world. The power of the strongest...

Noam Chomsky made several interesting remarks about this, so I'll quote him at length:

It’s increasingly clear that the operation was a planned assassination, multiply violating elementary norms of international law. There appears to have been no attempt to apprehend the unarmed victim, as presumably could have been done by 80 commandos facing virtually no opposition—except, they claim, from his wife, who lunged towards them. In societies that profess some respect for law, suspects are apprehended and brought to fair trial. I stress “suspects.” In April 2002, the head of the FBI, Robert Mueller, informed the press that after the most intensive investigation in history, the FBI could say no more than that it “believed” that the plot was hatched in Afghanistan, though implemented in the UAE and Germany. What they only believed in April 2002, they obviously didn’t know 8 months earlier, when Washington dismissed tentative offers by the Taliban (how serious, we do not know, because they were instantly dismissed) to extradite bin Laden if they were presented with evidence—which, as we soon learned, Washington didn’t have. Thus Obama was simply lying when he said, in his White House statement, that “we quickly learned that the 9/11 attacks were carried out by al Qaeda.”

Nothing serious has been provided since. There is much talk of bin Laden’s “confession,” but that is rather like my confession that I won the Boston Marathon. He boasted of what he regarded as a great achievement.

There is also much media discussion of Washington’s anger that Pakistan didn’t turn over bin Laden, though surely elements of the military and security forces were aware of his presence in Abbottabad. Less is said about Pakistani anger that the U.S. invaded their territory to carry out a political assassination. Anti-American fervor is already very high in Pakistan, and these events are likely to exacerbate it. The decision to dump the body at sea is already, predictably, provoking both anger and skepticism in much of the Muslim world.

We might ask ourselves how we would be reacting if Iraqi commandos landed at George W. Bush’s compound, assassinated him, and dumped his body in the Atlantic. Uncontroversially, his crimes vastly exceed bin Laden’s, and he is not a “suspect” but uncontroversially the “decider” who gave the orders to commit the “supreme international crime differing only from other war crimes in that it contains within itself the accumulated evil of the whole” (quoting the Nuremberg Tribunal) for which Nazi criminals were hanged: the hundreds of thousands of deaths, millions of refugees, destruction of much of the country, the bitter sectarian conflict that has now spread to the rest of the region.

Chomsky does what an intellectual has to do: question the self-evident, taken-for-granted 'truths' spread by the ideological state apparatus and reproduced in media discourse. At least the US has some critical citizens who don't rejoice in the violent death of the man who was turned into a symbol of evil, and don't unconditionally accept the government's narrative. I am not sure Chomsky is still in touch with all his relatives, though.

So why was Bin Laden killed, and not captured alive? Why not bring him to court, provide irrefutable evidence of his involvement, and punish him accordingly? The truth could have been found, and justice could have been done - would that not have been better than turning Bin Laden into a martyr, and giving rise to all sorts of new myths and conspiracy theories surrounding his life and death? As Geoffrey Robertson wrote in The Independent,

America resembles the land of the munchkins, as it celebrates the death of the Wicked Witch of the East. The joy is understandable, but it endorses what looks increasingly like a cold-blooded assassination ordered by a president who, as a former law professor, knows the absurdity of his statement that "justice was done". Amoral diplomats and triumphant politicians join in applauding Bin Laden's summary execution because they claim real justice – arrest, trial and sentence would have been too difficult in the case of Bin Laden. But in the long-term interests of a better world, should it not at least have been attempted? (...)

[T]he notion that any form of legal process would have been too hard must be rejected. Khalid Sheikh Mohammed - also alleged to be the architect of 9/11 - will shortly go on trial and had Bin Laden been captured, he should have been put in the dock alongside him, so that their shared responsibility could have been properly examined. Bin Laden could not have been tried for 9/11 at the International Criminal Court – its jurisdiction only came into existence nine months later. But the Security Council could have set up an ad hoc tribunal in The Hague, with international judges (including Muslim jurists), to provide a fair trial and a reasoned verdict. (...)

It was not always thus. When the time came to consider the fate of men much more steeped in wickedness than Bin Laden – the Nazi leadership – the British government wanted them hanged within six hours of capture. President Truman demurred, citing the conclusion of Justice Robert Jackson that summary execution “would not sit easily on the American conscience or be remembered by our children with pride?the only course is to determine the innocence or guilt of the accused after a hearing as dispassionate as the times will permit and upon a record that will leave our reasons and motives clear”. He insisted upon judgment at Nuremberg, which has confounded Holocaust-deniers ever since.

May it be the case, then, that Bin Laden was killed simply because there was not enough legal evidence of his involvement in the attacks of September 11? What kind of proof is there anyway? Perhaps his involvement was in fact limited - perhaps the attacks were designed by Khalid Mohammed and Mohammed Atta, and all Bin Laden did was provide symbolic justification. I honestly don't know. Sure, he claimed he was directly responsible - but why on earth should the statements of this man, who obviously suffered from megalomania, be taken at face-value...?

Obama has missed a great opportunity to strengthen the institutions of international law, which contribute to international cooperation, justice and peace. He has missed the opportunity to find out the truth about Bin Laden's alleged responsibility for the deaths of thousands of people. He has acted unilaterally, without any respect for international relations. He has directly violated international law, by ordering the assassination of an unarmed man who in all likelihood could have been captured alive. Thus, he has let political Darwinism and an eye-for-an-eye mentality prevail over justice.

By making these choices, he has desecrated the Nobel Prize. He isn't the first one, he won't be the last one - but it is disappointing nonetheless.

Meer papieren

Kent u Otje? Ze is de dochter van een kok, Tos genaamd, die illegaal in Nederland verblijft. Hij werkt zwart in een hotel, waar hij door de eigenaars wordt uitgebuit. Tos heeft geen officiële identiteit, want hij heeft geen papieren. Die zijn namelijk zoekgeraakt in het computergebouw. Tos probeert voortdurend werk te vinden, maar zonder papieren is dat moeilijk, dus de twee verkeren steeds in geldnood. Otje kan niet naar school. Als criminelen zijn ze op de vlucht voor de autoriteiten, die hen hun vrijheid willen ontnemen en van elkaar willen scheiden. En dat allemaal door een bureaucratische fout. Zonder papieren ben je officieel namelijk geen mens.

Annie M.G. Schmidt schreef Otje al in 1980, maar het boek kan met recht profetisch genoemd worden. En gelaagd. In de eerste plaats is het gewoon een spannend kinderboek, compleet met pratende dieren, archetypische personages, schitterende illustraties (door Fiep Westendorp) en een happy end. Maar het is ook een donker politiek sprookje, dat een vlijmscherpe kritiek op de toenemende bureaucratisering van de samenleving bevat. Het reduceren van mensen tot een stapeltje papieren ontneemt ze hun fundamentele menselijke waardigheid, zo beschrijft Schmidt. De absurditeit daarvan wordt nergens zo goed duidelijk als in het hoofdstuk waarin de vogels, Otjes vrienden, besluiten Tos te helpen door hem papieren te bezorgen. Trots komen ze terug met reclamefolders, snoeppapiertjes, bankbiljetten en liefdesbrieven, om dan tot hun verdriet en verbazing te horen dat dit niet de juiste papieren zijn. Ze begrijpen er niets van: waarom is iemand die nooit een misdaad gepleegd heeft op de vlucht voor de politie? Wat bedoelen die mensen toch met 'papieren'? Vogels hebben toch ook geen papieren nodig om te kunnen leven...!?

Alle mythen over open grenzen en globalisering ten spijt neemt de bureaucratisering wereldwijd hand over hand toe. In de jaren zeventig reden mijn ouders zonder al te veel problemen met hun busje door landen als Iran, Afghanistan, Pakistan, India en Syrië. Er moest wel eens ergens een stempeltje gehaald worden, maar veel werk was dat niet. De procedures voor het verkrijgen van een visum, maar ook het papierwerk dat nodig is om met je auto door deze landen te rijden, zijn sindsdien vele malen gecompliceerder geworden. Dat geldt in nog sterkere mate voor het verkrijgen van een visum voor het Schengengebied, het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten of andere 'vrije' landen - dat is, voor wie niet over een aanzienlijk privékapitaal en/of connecties beschikt, inmiddels welhaast onmogelijk geworden. Bureaucratie is namelijk verworden tot een wapen, dat door overheden van rijke landen wordt ingezet om migratie terug te dringen. Individuele waardigheid en menselijkheid spelen daarbij geen rol. Wie toch erin slaagt zich te vestigen in een van deze landen, maar niet over de juiste stempels beschikt, krijgt het stempel 'illegaal' op zich, wordt gecriminaliseerd en opgejaagd door de autoriteiten, en is de facto rechtenloos. De landen die het meest de mond vol hebben van mensenrechten trekken zich bijzonder weinig aan van de mensenrechtenschendingen die de 'illegalen' in hun eigen land voortdurend aan den lijve ondervinden - uitbuiting, discriminatie, geen toegang tot gezondheidszorg en onderwijs, en opsluiting en uitzetting zonder vorm van proces. Wie een indruk wil krijgen van hun ervaringen, bekijke de film The Visitor:





Ook binnen de moderne, 'vrije' landen heeft de bureaucratisering schrikbarende vormen aangenomen, zoals iedereen weet die regelmatig stapels papieren in moet vullen. De dienstensector is als een gezwel, dat continu nieuwe 'diensten' uitvindt - lees: dat continu nieuwe procedures produceert - en zo het dagelijkse leven voortdurend compliceert. Verzekeringen, belastingen, goede doelen, salarissen, uitkeringen, bankrekeningen, hypotheken, medische zorg, mobiele telefoons - ondanks alle retoriek over klantvriendelijkheid en gemak, is de realiteit dat ze een voortdurend groeiende hoeveelheid papierwerk produceren. Afijn, ik heb zo'n donkerbruin vermoeden dat ik u daarvan niet hoef te overtuigen. U bent er ongetwijfeld mee bekend. Want om gewoon te mogen leven moet een mens tegenwoordig om de haverklap formulieren invullen, handtekeningen en stempels verzamelen, vergunningen aanvragen, enzovoorts.

Ik kreeg via e-mail een interessante reactie op mijn verhaal Gekkenhuizen. De schrijver van de e-mail interpreteerde mijn ervaringen in het licht van de theorieën van Hannah Arendt over totalitarisme. Arendt onderscheidt een aantal kenmerken van totalitaire staten, die gezien kunnen worden als strategieën om controle over de bevolking te houden. Een daarvan is het doordringen tot, en uiteindelijk zelfs vernietigen van, natuurlijke relaties als familiebanden; een vergaande controle over de privésfeer dus. Daarbij valt te denken aan Stasi-achtige inlichtingendiensten (u bent wellicht bekend met de film Das Leben der Anderen), maar ook aan vormen van symbolisch geweld als, pak hem beet, het verplicht ondergaan van psychische gezondheidstesten als voorwaarde voor een huwelijk (Vietnam), of het ernstig inperken van persoonlijke vrijheden teneinde gezinsvormende en -herenigende migratie te bemoeilijken (Nederland). Een ander kenmerk is een hoge mate van corruptie. Dat is namelijk een vorm van machtsmisbruik door (vertegenwoordigers van) de overheid, die zekerheden en rechten van burgers ondermijnt. Ter illustratie: de meeste Vietnamezen zijn bang voor de politie, en laten daarom vaak na om aangifte te doen van misdrijven, daar de politie bekend staat om haar machtsmisbruik. Corruptie en intimidatie versterken zo de angst voor de autoriteiten.

Een derde kenmerk van totalitarisme is, volgens Arendt, het regeren middels een welhaast ondoordringbare bureaucratie. Welhaast ondoorgrondelijk ook. Per slot van rekening is de rol van de bureaucratie niet het helpen, maar het controleren en beperken van burgers. Als zodanig ondersteunt een sterke bureaucratie de staat in zijn pogingen de bevolking onder de duim te houden. Dat betekent niet dat alleen totalitaire staten gekenmerkt worden door een doorgeschoten bureaucratisering - ook zogenaamde democratische staten bedienen zich ervan, en ook daar heeft het een disciplinerende werking, en stelt het de staat in staat controle over zijn burgers uit te oefenen. Met Max Weber zou ik daaraan willen toevoegen dat het een essentieel onderdeel is van de moderne staat, waarin individuele personen en hun situaties niet meer gezien worden in hun eigen recht, maar geabstraheerd worden tot een setje data, dat moet voldoen aan algemene regels en voorschriften. Een papier waarop staat dat ik 'echt' besta, is pas 'echt' wanneer een daartoe bevoegde instantie er een stempel op plaatst met de mededeling dat het 'echt' is. Pas dan wordt mijn bestaan erkend, en kan ik in aanmerking komen voor, pak hem beet, een huwelijk, of voor toestemming mij voor een bepaalde tijd op het grondgebied van deze of gene staat te bevinden. Descartes' 'ik denk dus ik ben' is gestorven met de bureaucratisering. Denken is in de (post)moderne staat verworden tot, op zijn best, een irrelevant tijdverdrijf. 'Ik heb een paspoort, een sofinummer en een DigiD, dus ik ben' lijkt mij een adequatere beschrijving van de huidige condition humaine.



De vorige keer schreef ik hoe wij erin geslaagd waren het meeste papierwerk voor ons aanstaande huwelijk rond te krijgen, maar op het eind geconfronteerd werden met het feit dat de Nederlandse ambassade weigerde het document waarop staat dat ik momenteel ongehuwd ben te legaliseren. Daarvoor zou een nieuw exemplaar opgehaald moeten worden bij het gemeentehuis waar ik het laatst ingeschreven stond, dat zou gelegaliseerd moeten worden door het ministerie van buitenlandse zaken in Den Haag, en vervolgens nog eens door de Vietnamese ambassade. Mocht het zo zijn dat het eerst nog vertaald moet worden naar het Vietnamees, dan zou het ook nog eens gelegaliseerd moeten worden door het ministerie van justitie. Ik zou mijn familie dus met een aardig karweitje opzadelen.

Godzijdank maken de autoriteiten in Hanoi bij nader inzien toch geen onderscheid tussen een officieel gelegaliseerd document enerzijds, en een gecertificeerde kopie, dan wel een door de Nederlandse ambassade geproduceerd document waaruit blijkt dat het oorspronkelijke document 'echt' is, anderzijds. Voor dertig euro kreeg ik van de ambassade een brief mee, waarmee ik naar het juiste Vietnamese consulaire loket kon stappen. Die zetten een nieuwe stempel - tegen betaling natuurlijk. Uiteindelijk gingen we naar een officiële vertaler. Nog een document, nog een stempel, en het formulier kan eindelijk terug naar het provinciehuis in Tam Kỳ, achthonderd kilometer ten zuiden van hier.

Even dacht ik dat daarmee de ergste bureaucratische storm voorlopig was gaan liggen, dat ik me in alle rust kon gaan richten op mijn leven hier in Hanoi, op mijn nieuwe parttime baan aan een talenschool, op het congres waar ik volgende week aan deelneem, en op het artikel dat ik aan het schrijven ben. Maar helaas, ik had te vroeg gejuicht. Het circus begint pas.

Tot voor kort was het relatief eenvoudig voor buitenlanders om langere tijd in Vietnam te verblijven. Het enige dat nodig was voor een visum met een geldigheid van zes maanden was een stapeltje dollarbiljetten, meer niet. Het is een van de redenen voor het feit dat Vietnam een steeds populairder bestemming werd voor buitenlandse taaldocenten en gelukzoekers. Officieel moet iedereen die hier werkt weliswaar binnen enkele maanden een aanvraag doen voor een werkvergunning, maar de procedure daarvoor is ingewikkeld en kostbaar, en duurt bovendien erg lang (een half jaar is gebruikelijk). Weinig mensen namen die moeite, en weinig werkgevers maakten zich daar druk over.

Twee maanden geleden heeft de Vietnamese overheid het roer radicaal omgegooid. Het is niet meer mogelijk om een visum voor zes maanden te krijgen, tenzij je een werkvergunning hebt. Wie hier wil werken, heeft drie maanden de tijd om een baan te vinden en een werkvergunning aan te vragen - tamelijk absurd, gezien de duur van de procedure. Lukt dat niet, dan mag hij wieberen, zo luidt de nieuwe wet. Wie freelance werkt, op afstand, als schrijver of vrijwilliger, of helemaal niet, is de pineut: hij krijgt geen nieuw visum, ook niet als hij hier al tien jaar woont. Het gevolg: de expatgemeenschap is in rep en roer, de eerste ongelukkigen hebben hun koffers reeds gepakt om hun heil elders te zoeken, vele honderden kleine en middelgrote talenscholen verliezen hun docenten en zullen op termijn hun deuren moeten sluiten, prijzen voor taalcursussen zullen stijgen, en de Engelse taalvaardigheid van de bevolking zal over het algemeen afnemen. De regering wil namelijk dat het aantal buitenlanders dat op de bonnefooi naar het land reist om hier te gaan werken afneemt, en verandert daarom van het ene op het andere moment de migratiewetgeving - zonder daarbij rekening te houden met de positieve gevolgen die de aanwezigheid van westerse werknemers heeft op de lokale economie, en zonder rekening te houden met de grote vraag onder de stedelijke middenklasse naar buitenlandse taaldocenten.

Wanneer ik een werkvisum wil, wacht mij een nieuwe stapel papierwerk. Een verklaring van gedrag, 35 euro, aan te vragen in Nederland, en vervolgens voor 30 euro te laten bestempelen door de ambassade alhier. Een stapel documenten en verklaringen van mijn nieuwe werkgever. Gelegaliseerde (daar gaan we weer) kopieën van mijn diploma's. Een certificaat waaruit blijkt dat ik bevoegd ben om Engels te doceren, wat ik niet heb. Een gezondheidstest (een lichamelijke, voor de verandering), uit te voeren in een (goede doch peperdure) internationale kliniek, en natuurlijk niet vergoed door mijn verzekering. Het bewijs van inschrijving bij de lokale politie, wat ik niet heb omdat onze hospita bang is om naar de politie te gaan. Het officiële geldbedrag voor een aanvraag. Eventueel smeergeld. Dus ik ga me daar tweehonderd euro neertellen omwille van een parttimebaantje, met een uursalaris van nog geen vijftien euro, en nul komma nul bonussen, vakantiegeld, betaalde vrije dagen, ontslagbescherming enzovoorts? Zijn ze nou helemaal gek geworden?

Het alternatief is nauwelijks goedkoper: begin december, wanneer mijn huidige visum afloopt, voor korte tijd het land verlaten, om bij een Vietnamese ambassade in het buitenland een nieuw visum voor drie maanden te krijgen. Dat wil zeggen: ik hoop maar dat ik een nieuw visum voor drie maanden kan krijgen, na reeds visa voor, respectievelijk, een, zes en drie maanden versleten te hebben. Het angstbeeld van een wanhopige ik die bij de ambassade in Vientiane of Kuala Lumpur vergeefs smeekt om een nieuw visum, en vervolgens zijn eigen bruiloft niet bij kan wonen, doemt bij tijd en wijle op. Als we eenmaal getrouwd zijn, lijkt het ietsje makkelijker te worden - dan is er, mits ze die wetgeving niet ook veranderd hebben, de mogelijkheid om een tijdelijke verblijfsvergunning aan te vragen. Ook daarvoor moet natuurlijk weer een grote hoeveelheid papierwerk overlegd worden, vergelijkbaar met bovenstaande, en dan zit ik nog steeds met het probleem dat ik eigenlijk niet bevoegd ben hier te werken - maar dan hoef ik me tenminste geen zorgen te maken over of ik hier mag blijven. Tot die tijd is het evenwel angstig afwachten.

Laat ik maar gewoon eerlijk zijn. Hoe opgelucht ik ook ben dat we een fijn appartementje gevonden hebben, en dat de allergrootste financiële zorgen binnenkort ten einde zijn omdat ik weer aan het werk ben, ik heb niet de intentie hier langer te blijven dan strikt noodzakelijk. Mijn leven in Vietnam is niet meer spannend en nieuw, maar serieus en onzeker. Het vooruitzicht van het vele papierwerk maakt moe. Maar bovenal: ik heb het wel weer gezien, tieners Engelse grammatica doceren, 's avonds en 's weekends werken, niemand kennen met wie ik de discussies kan voeren die ik in Londen voerde over wetenschap, religie en politiek. Nu mijn gap year zijn tweede jaar ingegaan is, wordt de wens naar een serieuze, uitdagende baan in een inspirerende omgeving steeds sterker.

Natuurlijk moet ik gewoon promoveren, en verder werken aan mijn wetenschappelijke carrière. Het congres waar ik afgelopen augustus aan deelnam maakte dat weer eens haarfijn duidelijk. Natuurlijk moet ik geen Engelse grammatica doceren, maar godsdienstwetenschappelijke theorie. En natuurlijk moet ik gewoon onderzoek doen, schrijven, lezen en leren van gesprekken met verstandige mensen. De grote vraag is waar. AiO-plaatsen in de geesteswetenschappen zijn momenteel ongeveer even dun gezaaid als vestigingen van McDonalds in Noord-Korea. Mijn generatiegenoten en ik hebben de domme pech dat we afstuderen op het moment dat de economie als een plumpudding in elkaar stort, en goede banen voor academici alleen nog met een vergrootglas gevonden kunnen worden. Dat geldt helemaal voor mensen met academische ambities. Prove me wrong, zou ik zeggen, en mail me die droomvacature - ik kan hem in elk geval niet vinden.

Het meest voor de hand liggende zou zijn te stoppen met wachten op vacatures in Nederland en haar buurlanden (waar ik niet eens alle relevante universiteiten ken), maar gewoon mijn geluk te beproeven in de ultieme meritocratie: de Verenigde Staten. Ik heb de indruk dat daar veel meer interessante dingen gebeuren dan in Europa - maar misschien zijn de universiteiten daar gewoon veel beter in PR, dat kan natuurlijk ook. Hoe het ook zij, er is een handvol universiteiten in de VS waaraan ik graag verder zou studeren. Het probleem is evenwel de aanmeldingsprocedure. Een motivatiebrief en een CV kan ik hier wel opstellen, en vroegere docenten om aanbevelingsbrieven vragen moet ook wel lukken per e-mail. Maar daar blijft het niet bij. Ik moet officiële, door mijn vroegere universiteiten uitgegeven cijferlijsten opsturen, of door hen gecertificeerde kopieën van de originelen. Ja joh, ik vlieg wel even op en neer van Vietnam naar Nederland en Londen om daar de benodigde stempels te krijgen, waarom ook niet. Ik moet een zogenaamde GRE-test doen, die me ruim honderd euro kost, en waarvoor ik naar Saigon moet vliegen. Eén universiteit eist een TOEFL-score, óók voor studenten die reeds in een Engelstalig land gestudeerd hebben, die minder dan twee jaar oud is - grappig, als je bedenkt dat ik mijn laatste TOEFL-test (circa 150 euro, een score van 98%) twee jaar en twee maanden geleden deed. En laat ik vooral niet vergeten te vermelden dat universiteiten een 'admission fee' eisen van 50 à 75 euro - om vervolgens zo'n vijf procent van het aantal aanmeldingen toe te laten. Vier aanmeldingen kosten dus 250 euro, plus de kosten die men in Londen en Leiden in rekening brengt voor het sturen van officiële cijferlijsten (zo mogelijk!), plus de kosten om een GRE-test te gaan doen in Saigon, en eventueel nog een TOEFL-test ook. Leuk hoor, zo'n avontuur, en geweldig hoor, zo'n Amerikaanse topuniversiteit - maar op dit moment heb ik er het geld noch de energie voor. Oh ja, de deadline waarop alle papieren binnen moeten zijn: begin december.

Ben ik nou de enige die een spontane burn-out krijgt bij het lezen van de webpagina waarop staat welke papieren overhandigd moeten worden? Ben ik de enige die het nut niet ziet van een veredelde test rekenen en begrijpend lezen, of van een nieuwe Engelse taaltest? Ben ik de enige die niet begrijpt waarom mijn diploma's 'echter' zijn wanneer er een stempel op staat? De wereld is een dorp, we communiceren via het internet, maar de bureaucratische verslaafdheid aan stempels is onuitroeibaar, en dus moet ik naar een loketje in London met een origineel velletje papier om dat daar te laten kopiëren en bestempelen. Dat is toch te zot voor woorden? Waarom is er geen database waar internationaal erkende universiteiten gegevens over diploma's en cijfers kunnen invoeren, opdat andere universiteiten ze kunnen opvragen? Waarom wordt die niet gemaakt? Ben ik nou zo slim, of zijn zij nou zo dom?

Stel dat ik aangenomen wordt, dan heb ik nog geen zekerheid over financiering, en zal ik opnieuw een aanvraag moeten doen (met alle papierwerk dat daarbij komt) voor een beurs. Vervolgens moet ik met een stapel papieren naar de Amerikaanse ambassade, om een visum te kunnen krijgen voor mijn echtgenote en mijzelf. Ook als we niet naar de Verenigde Staten gaan gaat dat nog leuk worden trouwens. Weet u wat er nodig is om een Nederlandse machtiging voor verblijf (het document dat voorafgaat aan een eventuele verblijfsvergunning) te krijgen voor haar? 850 euro 'administratiekosten', een taal- en 'inburgerings'test ter waarde van 350 euro (plus 70 euro voor een dvd met een nationalistisch propagandafilmpje), en, niet geheel onbelangrijk, ik moet een vaste baan hebben met een fatsoenlijk salaris (ten minste 130 procent van het minimumloon) en een contract dat op het moment dat de aanvraag gedaan wordt nog ten minste twaalf maanden geldig is (ergo, op het moment dat het contract getekend wordt, moet het langer geldig zijn dan een jaar - kom daar maar eens om, als je ergens nieuw in dienst wordt genomen). Ik maak me ook geen illusies over de voorwaarden voor het verkrijgen van een verblijfsvergunning in, pak hem beet, het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Noorwegen of Canada. Een hoge berg wacht ons, hoe dan ook.

Is er leven op Pluto, vraagt een mens zich soms af. Kun je dansen op de maan? Is er een plaats onder de sterren waar we heen kunnen gaan, samen, waar we gewoon mogen leven en werken en zijn, zonder daarvoor eerst een fortuin te betalen en drie stapels papieren in te vullen en te laten bestempelen? Vertel het me.

A Nobel prize for imagination

It's Friday night. You're home, you've just had dinner, and you turn on the tv to have a look at the movie channels. The first thing you see is the logo of BBC World, as this is the channel you were watching last time. Second, you see a line saying 'Obama wins Nobel Peace Prize.' You reread the line, and again, and wonder if you understood it well. You must have - it's pretty hard to misinterpret a line like that. Next, you wonder whether you might have slept ten years last night, without noticing it (it would explain why you lost so much hair, when you were combing it this morning). After all, the guy wasn't supposed to win that prize until 2020. By then, he may have reduced the number of nuclear weapons drastically, contributed to peace in the Middle East, eliminated poverty in his own country, reduced carbon emissions by 50%, and successfully undermined the popularity of both Orientalist and Occidentalist myths of differentiation - right now, however, he hasn't achieved any of his great goals yet. It's quite surreal, therefore, that he gets the prize so early. The timing of the Nobel committee sure is surprising - I don't think anyone would disagree on that.

Poor guy. The Scandinavians really knew how to surprise him (and the rest of the world) this week. First, there was the humiliating defeat in Copenhagen, at the IOC meeting, where favourite city Chicago was the first to be eliminated in the elections for the 2016 Olympics. Only a couple of days later, the Norwegians awarded him the most prestigious political prize there is - just when he was beginning to wonder what had happened to his charisma and popularity. It wasn't just the defeat in Copenhagen that gave him doubts: much more crucial were his healthcare reforms, which didn't exactly go uncontested in his country (apparently, many of his ignorant countrymen demand the God-given freedom to not insure themselves and their children, so that if they get seriously ill, they can face their fate and die in proud poverty). Even European audiences seemed to have lost their initial enthusiasm for his messianic messages. People were demanding 'concrete results' - as if one person could transform global power structures, and bring world peace, within 8 months. I seriously doubt whether God himself would be capable of it, but it was expected of Barack Obama nonetheless.

I open my facebook homepage. As I expected, many of my facebook friends have commented on the Nobel committee's decision, or posted links with comments written by others. The decision has caused quite a massive online uproar, it seems. I'm pretty sure I'm not the only one who is writing on their weblog to give their opinion on this issue - in fact, I doubt whether a Nobel prize has ever caused so many reactions. I also seriously doubt whether a Nobel prize has ever caused so many negative reactions, for that matter. The most common (and the mildest) negative reaction, on facebook as well as elsewhere on the internet, is that 'he hasn't deserved it yet'. Apparently, everyone suddenly seems to be an expert on the conditions for winning a Nobel peace prize. Personally, I wouldn't consider myself in a position to judge. I don't know exactly what Obama has done. Sure, I have read a couple of newspaper articles, watched the news, and listened to some of his inspiring speeches - but that doesn't make me an expert on (international) politics, diplomacy, and peace resolution. So in contrast to many people, I don't know whether he 'deserves' it or not. I wonder where all those ad hoc experts got their information, and where they got the authority to make any statements regarding whether the prize was 'deserved' or not. In any case, so far, I haven't come across any convincing arguments against the decision from people who seem to actually be well-informed.

Sure, I've read the (mainly leftist) Pavlov reactions. His army is still in Iraq, he is sending new troops to Afghanistan, Guantanamo Bay still isn't closed, he still supports Israel despite their continuing annexation of land and their violation of human rights, he hasn't smoked a cigar with Fidel yet, et cetera. So what did you expect the guy to do - revise the results of fifty years of American foreign policy within the blink of an eye? Retreat from Afghanistan immediately, so that the Taliban can seize power and commit a Pol Pot-ish genocide on everybody they accuse of collaboration (i.e., half of the nation's population)? Insult some of his most powerful allies, only to lose the support that is necessary for establishing lasting peace? The reality is that the legacy of George W. Bush is almost impossible to cope with, especially in the Middle East. The US have caused an absolute chaos in parts of the region - but ignoring it and leaving it to bleed, of which some people seem to be in favour, is not exactly what I would call acting responsibly. Many people seemed to have had completely unrealistic expectations, and are now criticising Obama for not radically overturning the existing world order. As if any of the previous Nobel peace prize laureates was capable of doing that. As if anyone would be.

It's like we're all on the Titanic together. The ship is moving way too fast, and there are plenty of icebergs around, but the vast majority of the passengers is quite oblivious to the outside world. Sure, many have opinions about the ship - which direction it should take, what colour the dining rooms should have, who the captain should be, and so on - but very few have been up in the crow's nest to actually look around, and very few know how the engines work. Some wonder: who made this ship, where is it headed, how does it work. Many others are too busy arguing about the colours of the dining rooms, or the contents of the menu. Actually, most of the passengers have never seen the dining rooms - they are trying to survive life in the third class, between the rats, and may not even know they're on a ship.

Since a while, there is a new captain on the ship. At first, he was very popular among crew and passengers, as he seemed to really know something about the direction of the ship and its outside world - in sharp contrast to the last captain, who was dangerously ignorant of both. But the new captain has lost some of his popularity, as some crew members didn't agree with his decisions. 'Why bring first aid kits to the third class, if they don't want them? Let's repaint our dining room walls instead!'

The captain is not omnipotent, and he knows it. He needs his crew. He needs his personal advisors as much as he needs the workers in the engine rooms. Most of all, he needs the support of his passengers. He doesn't know everything, but he does know that the ship is approaching an iceberg. And he knows that if they don't want to hit it, the passengers should stop arguing and fighting each other, and stop threatening that they will set fire to each other's rooms.

He is a good speaker, but they find it hard to listen. At times, he feels remarkably powerless, despite the fact that he's the most powerful person on the ship. He realises he can't possibly make the ship turn around, as it's going way too fast - even though that seems to be what some passengers expect him to do. All he can do is try to make it change its direction a little. He doesn't even know what is the right way to do so. Nobody does. But at least he wants to give it a try, and he calls on his crew and passengers to help him. There's an iceberg out there, after all.

Now let's have a look at what Obama has done, for a change, in stead of what he has not (yet). To quote Mohamed el-Baradei, head of the International Atomic Energy Agency: 'In less than a year he brought a radical change in the way we look at ourselves, in the way we look at our world. He is restoring the basic core values that every one of us should live by - dialogue, respect, democracy, due process, human rights, a security system that does not depend on nuclear weapons.' Obama, in short, is not only using his power to implement actual policies; he also makes serious efforts to contribute to a positive change in the ways people think about religious and cultural differences, collective responsibility, and conflict resolution. After a decade in which Huntingtonian cultural essentialism and mythical, almost apocalyptic beliefs in violently clashing civilisations have constituted the dominant worldview in much international policymaking, his pluralist plea for the acceptance of differences and mutual recognition of shared interests - the most fundamental of which is the desire for peace - is a brave and beautiful attempt to try to establish a paradigm shift. Obama has the courage to do what few people do: believe, dream, and imagine. Moreover, he has the skills and power to share his beliefs and dreams with others, to spread optimisim and hope. That is a remarkable achievement, especially in these uncertain and confusing times, which are so full of icebergs.

Some people who react to the decision dismiss the importance of visions, dreams, and values. It's about concrete actions, they argue, not about intentions. But they underestimate the power of ideas. We should not forget that our lives are made up of stories, that the world is in the eye of the beholder. Ideas and stories have the power to transform, literally, as the way people perceive the world is always coloured and informed by their worldviews. Words can lead to political action, to violence, to emancipation, to protest or to revolution. They can stimulate discrimination or acceptance. They are not harmless; they are powerful. Therefore, Obama's speech in Cairo was a political deed, nothing less. So was the speech in which he stated his commitment to get rid of all nuclear weapons. The very fact that the president of the US makes such a statement constitutes a significant paradigmatic change.

Thus, people who react to this prize by saying dismissively 'I have dreams too, I should have received that Nobel prize' completely underestimate the power and political relevance of words, especially when spoken by somebody in his position. But go ahead. Share your dreams, be optimistic, and be vulnerable. Who knows, you might get that prize one day.

I'm not saying he is infallable. Nobody is. He is the most powerful person in the world - of course he will have to make choices that some people don't like. Of course he won't turn the US into a social-liberal paradise overnight. Of course he will have a hard time finding and staying on the Middle Way, when everyone's trying to push him in different directions. And of course he will make decisions and support policies that I personally disagree with (I do think he should be more critical of Netanyahu and his settler friends, for instance). But nonetheless, the zeal with which he has advocated his ideals of religious tolerance, peaceful co-existence and nuclear non-proliferation, and the tentative move towards a paradigm shift in American foreign policy that he seems to have established, do seem like a great achievement to me.

I don't know whether he deserves that prize or not. I don't know the conditions, I don't have the information the insiders have. I'm not a crew member of the ship. But as a passenger (one who sometimes wonders where the ship is going) I'm happy he got it. I find his words and ideas personally inspiring, I share his naïve hope for more and better understanding and the overcoming of prejudices, and I hope he will make a contribution to the fight against climate change. He's not the Saviour, and there are many things he won't be able to achieve - but he is a visionary, with a powerful message. I like visionaries. And I like the fact that the Nobel prize committee had the courage to award to prize to a beginning president, who may succeed, but who may also become disillusioned and fail. In any case, it is a brave and significant political act of support.

Good luck, Mr. President. You've only just begun.

Het grote Vietnam ABC

Het moderne Vietnam is complex en veelzijdig. Het is dan ook met geen mogelijkheid in een enkel woord te vangen.

Maar misschien wel in zesentwintig. Een poging.

AMERIKAANSE OORLOG - Wie door Vietnam reist, zou de indruk kunnen krijgen dat de bevolking van het land de oorlog reeds lang en breed achter zich heeft gelaten. Natuurlijk, her en der staan wat oorlogsmusea en -monumenten, en het is mogelijk restanten van loopgraven te bezoeken - maar over het algemeen is de oorlog een onderwerp dat door de meeste Vietnamezen verzwegen wordt. Ook wekt het optimistische materialisme dat men vandaag de dag tentoonspreidt gauw de indruk dat de bevolking meer op de toekomst dan op het verleden gericht is. Echter, dat de oorlog geen populair onderwerp van gesprek is wil niet zeggen dat de ervaringen uit die tijd verwerkt zijn. De littekens zitten diep. Veel Vietnamezen verloren familieleden tijdens de oorlog - aan bommen, aan chemische wapens, aan honger en ziekte. Tussen 1959 en 1975 zijn hier naar schatting zo'n 3,5 miljoen mensen omgekomen. De Verenigde Staten hebben het land letterlijk plat gebombarbeerd - 7,5 miljoen ton bommen is er op Vietnam en haar buurlanden gegooid, bijna vier keer zoveel als het aantal bommen dat er tijdens de Tweede Wereldoorlog in heel Europa gebruikt is (Heyder 2007:99). 'Voor de glorie en de eer van 't vrije Westen', zoals Boudewijn de Groot zong, inderdaad. Veel mensen hebben geliefden verloren, honger geleden, en de meest verschrikkelijke dingen meegemaakt. Dat heelt niet zomaar. Na het leed van de oorlog en de armoede van de jaren daarna kun je het mensen moeilijk kwalijk nemen dat ze nu hun graantje willen meepikken van de toeristenstroom, en daarbij soms enigszins pragmatisch te werk gaan. Immers, pragmatisme is een belangrijke overlevingsstrategie – zeker als het stormt, en er mensen om je heen sterven.


BEVOLKING - Vietnam is een relatief dichtbevolkt land. Er wonen maar liefst 86 miljoen mensen, hetgeen neerkomt op 253 inwoners per vierkante kilometer. Het grootste deel daarvan woont in het gebied van de Rode Rivier Delta in het noorden (Hanoi en Haiphong), in het zuiden (Ho Chi Minh Stad en de Mekong Delta), en in de smalle kunststrook die het noorden met het zuiden verbindt. De bergen in het westen en noorden van het land zijn relatief dunbevolkt. De meerderheid van de bevolking, zo'n 85%, is etnisch Vietnamees (Kinh), maar daarnaast kent het land een grote etnische verscheidenheid - officieel zijn er 54 verschillende etnische groepen. De grootste groepen minderheden zijn de Táy, Thài, Mường, Khmer Krom (verwant aan de Khmer in Cambodja), Hoa (etnische Chinezen) en H'Mông. Bekend zijn ook de Chăm, gezien hun rijke historie en architectuur, en hun curieuze mengeling van islam, hindoeïsme en lokale elementen. De positie van minderheden in Vietnam is niet altijd even florissant, en af en toe vinden er protesten en onlusten plaats. Maar het lijkt erop dat de interesse van veel toeristen in de minderheden ('hill tribes') de regering heeft doen inzien dat het beschermen van lokale gemeenschappen en hun tradities toch niet zo'n slechte zaak is. Dollars vermogen veel.


CONFUCIANISME - Vietnam heeft ruim duizend jaar onder Chinees bestuur gestaan, en de culturele en ideologische invloeden zijn evident. Zo is het Vietnamese wereldbeeld in hoge mate beïnvloed door neoconfucianistische idealen, zeker op het gebied van moraal. In de negentiende eeuw was het neoconfucianisme zelfs staatsgodsdienst. Het neoconfucianisme is in essentie een sociale ideologie, die mensen voorschrijft hoe ze zich dienen te verhouden ten opzichte van anderen. In de Vietnamese zelf-perceptie zijn het met name de confucianistische waarden die het Vietnamese volk onderscheiden van de westerse Ander, die gezien wordt als een wezen zonder sterk moreel bewustzijn. Het neoconfucianisme gaat uit van de principes van collectieve verantwoordelijkheid (men is verantwoording schuldig voor het handelen van familieleden); een hiërarchische maatschappij, waarbij eenieder geacht wordt mensen die boven hem staan onvoorwaardelijk te volgen; de familie als hoeksteen van de samenleving, eveneens hiërarchisch georganiseerd (kinderen hebben een nimmer in te lossen schuld jegens hun ouders, en zijn hun derhalve levenslange gehoorzaamheid verschuldigd); en een fundamentele ongelijkheid tussen man en vrouw (de vrouw draagt zorg voor de familie en voor geldzaken, maar heeft haar vader of man in alles te gehoorzamen). Nu wordt de soep natuurlijk niet altijd zo heet gegeten als hij wordt opgediend, en natuurlijk is Vietnam in de afgelopen honderd jaar veranderd, en zijn traditionele patronen en normen afgezwakt of aangepast. Maar het is een feit dat de familie hier nog altijd gezien wordt als een heilig instituut, en individuele keuzevrijheid een vies woord is. Dat geldt misschien niet zozeer voor de bovenklasse in Ho Chi Minh Stad of Hanoi, maar wel voor de meerderheid van de bevolking die op het platteland of in kleinere steden woont. Je familie te schande maken is zo ongeveer het ergste dat je kunt doen. Jezelf wegcijferen voor anderen is daarentegen het maatschappelijke ideaal - zeker voor vrouwen, van wie veel meer verwacht en geëist wordt dan van mannen. (Cf. Jamieson 1995.)

DAGRITME - Vietnamezen zijn vroege vogels. Veel mensen staan om vijf of zes uur op, om uitgebreid hun gymnastiek te doen, te ontbijten en koffie te drinken. Dan begint de ochtendspits, die om zeven uur zijn hoogtepunt bereikt. De meeste mensen beginnen met werken tussen zeven en acht uur. Daar staat tegenover dat ze een lange middagpauze hebben, van twee of zelfs drie uur, en zodoende alle tijd hebben om tussen de middag uitgebreid te koken, eten en dutten. Veel mensen gaan vroeg naar bed, tussen negen en elf uur is de norm. De stad is dan ook op zijn mooist en rustigst na tien uur 's avonds, als alle winkels dicht zijn en de scooters liggen te slapen. Ze is daarentegen het meest bruisend en gezellig om zeven uur 's ochtends, als mensen massaal naar de markt gaan, en alle openluchtcafeetjes volgepakt zijn met mensen die genieten van hun kopje koffie en ochtendsigaretje (alleen de mannen; vrouwen worden geacht niet te roken, want daarmee zouden ze hun familie te schande maken). Bovendien slapen alle toeristen dan nog - zelfs in een toeristisch stadje als Hoi An voel je je om zeven uur 's ochtends als buitenlander een vreemde eend in de bijt.


ECONOMISCHE GROEI - Vietnam was lange tijd een van de armste landen in Azië. De oorlog zorgde voor een grootschalige verwoesting van natuur en rijstvelden, met mislukte oogsten en hongersnoden als gevolg. Die problemen waren na de reünificatie in 1975 natuurlijk niet meteen opgelost, en het isolement van de nieuwe communistische staat droeg nou ook niet bepaald bij aan snel economisch herstel. In 1986 besloot de regering tot hervormingen, en sindsdien is de economische situatie sterk verbeterd. Ook het einde van de Koude Oorlog en het herstel van economische en diplomatieke banden met de Verenigde Staten hebben daaraan bijgedragen. Sinds 2000 is er een handelsovereenkomst met de VS, en in 2007 werd Vietnam zelfs lid van de World Trade Organisation. In naam is het land nog communistisch, maar in werkelijkheid heeft het het vrijemarktkapitalisme lang en breed in de armen gesloten. In de slipstream van China - dat zijn oude imperialistische interesse in Vietnam nieuw leven heeft ingeblazen, maar dan in de vorm van economische investeringen - is de economie van Vietnam de afgelopen jaren dramatisch gegroeid. In 2007 bedroeg de economische groei 8,5%. En ofschoon Vietnam met een BNP van $2800 per inwoner aanzienlijk armer is dan de rijke landen van deze wereld, is het een onmiskenbaar gegeven dat de levensstandaard van de gemiddelde Vietnamees het afgelopen decennium flink is toegenomen. Ook de nieuwe wolkenkrabbers, warenhuizen, hotels en kantoorgebouwen, die in de grote steden als paddenstoelen uit de grond schieten, duiden op economische voorspoed. Maar er is een maar. De economische crisis treft Vietnam, afhankelijk als het is van export en toerisme, hard. De inflatie bedroeg in 2008 25%, en ook de werkloosheid is flink toegenomen. Ook voor dit jaar zijn de vooruitzichten allesbehalve gunstig.

FRANSE OVERHEERSING - Wil je het moderne Vietnam begrijpen, dan moet je niet alleen kennis nemen van de Amerikaanse oorlog, maar ook van de Franse koloniale overheersing die daaraan vooraf ging. In de tweede helft van de negentiende eeuw werd Vietnam geleidelijk aan geannexeerd door Frankrijk - aanvankelijk alleen het zuiden, later volgde het noorden. Vietnam was daarna economisch gezien het belangrijkste deel van Frans Indochina, dat ook Laos en Cambodja omvatte. De kolonie werd gerund door een kleine Franse oligarchie, die zich verrijkte aan de export van natuurlijke hulpbronnen en agrarische producten, en aan de hoge accijnzen die de bevolking moest betalen. De exploitatie van Vietnam en haar bevolking nam absurde vormen aan. Mensen werden gedwongen hun rijst en andere producten voor een vast bedrag aan de koloniale overheersers te verkopen - om het vervolgens voor meer geld weer van hen te kopen. Men mocht geen rijstwijn meer brouwen, maar moest zijn rituelen uitvoeren met inferieure maar dure rijstwijn die van de Fransen gekocht werd - elk dorp werd verplicht een bepaalde hoeveelheid te kopen. Terwijl tonnen rijst werden uitgevoerd en de heren in Saigon en Parijs zich verrijkten stierven tienduizenden mensen aan hongersnoden. Letterlijk. Ook werden ambitieuze infrastructurele projecten uitgevoerd (zoals de bouw van een spoorlijn van Hanoi naar Saigon), die aan veel werknemers het leven kostten. Ondertussen had de Franse aanwezigheid de nodige invloed op moderniseringsprocessen, met name in de grote steden. Er ontstond iets van een intellectuele elite, die kennis nam van Europese en Japanse ideeën. Zo verdiepte Hồ Chí Minh, de latere bevrijder van Vietnam, zich tijdens zijn studie in Parijs in communistische theorieën. Na de Japanse overgave in 1945 riep hij de Vietnamese onafhankelijkheid uit, maar Frankrijk was niet bereid melkkoe Vietnam zomaar te laten gaan. Een bloedige oorlog volgde. Uiteindelijk stuurden de troepen van Hồ Chí Minh in 1954 de Fransen naar huis, na de slag bij Điện Biên Phủ - aanleiding voor de Amerikanen om hun marionettenregime in Zuid-Vietnam te installeren. Voor het vervolg, zie "Amerikaanse oorlog". (Jamieson 1995:42-99)


GELUIDSOVERLAST - Rust en stilte zijn in Nederland populaire luxeartikelen. Voor veel mensen speelt de aan- of afwezigheid van ongewenst geluid een doorslaggevende rol bij de keuze voor een bepaalde woning of vakantiebestemming. Overgevoeligheid voor geluid is een veelvoorkomende Nederlandse aandoening, en veel mensen beschouwen het als hun grondrecht gevrijwaard te blijven van enige vorm van geluidsoverlast. Welnu, geluidhaters, ik kan u maar een ding aanraden: mijd Vietnam. Er zijn weinig landen op deze wereld waar de mensen zo'n herrie maken. Met name 's ochtends vroeg (zie "Dagritme") is het een lawaai van jewelste. Vuilnisophalers met jengelende piepdeuntjes, venters die hun waren luid roepend adverteren, geluidsinstallaties met imposante bassen, winkels en koffiehuizen waar luide housemuziek gedraaid wordt, claxonnerende motorrijders, karaoke, schreeuwende kinderen, en natuurlijk de lokale nieuwsberichten annex staatspropaganda die meerdere malen per dag uit de speakers komen. Wie hier wil uitslapen, gebruike oordopjes. Het enige voordeel: als je zelf een keer een feestje geeft of luid met je favoriete muziek wilt meebrullen hoef je niet bang te zijn dat je buren de politie op je af sturen.

HỒ CHÍ MINH - Het is moeilijk de populariteit van Hồ Chí Minh te onderschatten. Van het communisme mag dan weinig over zijn, de liefde voor de vader des vaderlands, die liefkozend 'Ome Ho' genoemd wordt, is onverminderd groot. Zijn portret en/of borstbeeld is te vinden in elk zichzelf respecterend gebouw, de meeste steden hebben wel een paar beelden van hem staan, er is een handvol musea aan hem gewijd, zijn mausoleum in Hanoi is een modern pelgrimsoord, en zijn afbeelding prijkt op elk bankbiljet. Jongeren zien hem als hun idool, en noemen zijn naam in een adem met namen als Christiano Ronaldo en Angelina Jolie. Hồ Chí Minh (1890-1969) was naar eigen zeggen eerst en vooral een patriot, voor wie de onafhankelijk van zijn vaderland het hoogste goed was - communisme was niet meer dan een middel om dat te bereiken. Hij verzette zich vurig tegen vreemde overheersing, en leidde de oorlogen tegen Frankrijk en de Verenigde Staten. Dat laatste land heeft altijd de fout gemaakt hem te zien in het licht van de Koude Oorlog, als een nieuwe communistische pion van de Sovjet-Unie, in plaats van als wat hij primair was: de leider van een nationalistische vrijheidsbeweging. En, na zijn dood, een beetje een god.


IMPROVISATIE - Voor wie uit een land komt waar strakke organisatie en regelmaat de norm zijn, en zaken ruim van tevoren gepland worden, is het leven in Vietnam even wennen. Veel dingen worden last-minute geregeld. Over het algemeen zijn mensen flexibel wanneer het gaat om afspraken - een afspraak op het laatste moment verzetten is hier niet de halsmisdaad die het in Nederland is. Ik heb hier ook nog nooit iemand met een agenda gezien. Niemand plant ver vooruit. Of dat de erfenis is van de oorlog - een zeker pragmatisch in het hier-en-nu leven, omdat je nooit kunt weten wat er morgen gebeurt - of of het de invloed van de pan-Zuidoost-Aziatische maak-je-geen-zorgen mentaliteit is, durf ik niet te zeggen. Het betekent in elk geval niet dat Vietnamezen lui zijn, of niet hechten aan omgangsvormen - integendeel, het zijn harde werkers, en de juiste omgangsvormen zijn heilig. Maar punctualiteit en een strakke planning zijn hier nu eenmaal geen belangrijke waarden. Die flexibiliteit heeft zo zijn voordelen. Als er op het laatste moment iets verandert, of iemand afzegt, zal de Vietnamees daar minder van schrikken dan bijvoorbeeld de Japanner, die alles tot in de puntjes geregeld wil hebben. Generaliserend: Vietnamezen kunnen goed improviseren, met onverwachte situaties omgaan, iedere situatie opnieuw inschatten - en weten dan ook overal een slaatje uit te slaan. Langetermijnvisie en vooruit plannen zijn daarentegen niet hun sterkste punten. En gek genoeg is die zo sterk ontwikkelde flexibiliteit in geen velden of wegen te bekennen wanneer het morele oordelen betreft - dan is men plotseling star en compromisloos.


JEUGD - De bevolking van Vietnam is relatief jong. De gemiddelde leeftijd is 28,5 jaar, en een kwart van de bevolking is 14 jaar of jonger. Ter vergelijking: in Nederland is de gemiddelde leeftijd 40,4 jaar, en is slechts 17,4 procent van de bevolking 14 jaar of jonger. Met name in de jaren '80 en '90 had Vietnam een hoog geboortecijfer, en op dit moment zijn de leeftijdsgroepen tussen 15 en 30 jaar het grootst, zoals een blik op de bevolkingspiramide ons leert. Als gevolg van de oorlog, die decennia duurde, hebben veel mensen van boven de dertig niet of nauwelijks goed onderwijs genoten. De generatie die daarna kwam heeft dat wel. In tegenstelling tot bijvoorbeeld Cambodja gaan in Vietnam de meeste kinderen ook daadwerkelijk naar school. De hoogte van salarissen wordt over het algemeen gebaseerd op het behaalde diploma, niet op daadwerkelijke kwaliteiten, dus mensen zijn zich terdege bewust van de noodzaak voor kinderen hun diploma te halen. Het onderwijssysteem is dan ook behoorlijk competitief. Dat wil echter niet zeggen dat het onderwijs goed is. De primaire taak van het reguliere onderwijs is te zorgen voor de socialisatie van kinderen in de maatschappij. Ze leren er hoe ze zich moeten gedragen, ze moeten feiten stampen, ze leren er trots te zijn op hun vaderland, ze leren de nationale mythen die voor geschiedenis moeten doorgaan. Voor het leren van vaardigheden moet je evenwel elders zijn - het is geen wonder dat private talenscholen zo'n populariteit genieten, want alleen daar wordt fatsoenlijk Engels gedoceerd. En over kritisch leren denken zullen we het al helemaal niet hebben - een volk dat denkt, dat kunnen de autoriteiten niet gebruiken (zie "Partij"). De Vietnamese jeugd is over het algemeen sterk materialistisch, en politiek apathisch. Massa's studenten studeren economie of bedrijfskunde - geestes- en sociale wetenschappen zijn aanzienlijk minder in trek. Buitenlandse commentatoren mogen uit het materialisme van de jeugd, en hun collectieve wens Engels te leren, de conclusie trekken dat men zich losmaakt van de normen en waarden van de oudere generaties, maar dat is weinig meer dan een sterk staaltje wishful thinking. Als puntje bij paaltje komt is vaders wil nog altijd wet, en leven traditionele rolpatronen en vooroordelen vrolijk voort.


KOPIËREN - Als er één kunst is die de Vietnamezen beheersen, dan is het wel kopiëren. Copyright is hier een volstrekt onbekend concept. Werkelijk alles wordt nagemaakt. Vaak is het onmogelijk aan het oorspronkelijke product te komen, terwijl je bijna struikelt over de kopieën. Over het algemeen zijn ze vrij goedkoop. Reisgidsen, romans, CD's, DVD's, merkkleding en -schoenen, tassen, noem het maar - als jij weet wat je wilt, dan regelen zij het voor je. Soms is het nagemaakte product zo goed gemaakt dat het nauwelijks van het origineel te onderscheiden is. Dat lukt helaas niet altijd: mijn scooter is een goedkope kopie van een Japans exemplaar, maar in dit geval is de kwaliteit helaas wel navenant slechter. Ook in andere zaken aapt men elkaar na. Wie een nieuw concept introduceert en daarmee succes heeft, kan er vergif op innemen dat binnen de kortste keren tien anderen datzelfde product aan de man proberen te brengen. Elk succesvol toeristenrestaurant of goedlopende winkel heeft meerdere klonen in de directe omgeving, die min of meer hetzelfde bieden. Inventiviteit wordt niet beloond. Ook goede namen worden gejat. Een guesthouse in Hanoi dat zijn naam in de Lonely Planet weet te krijgen, moet vervolgens het hoofd bieden aan nieuwe guesthouses met exact dezelfde naam die zijn klanten inpikken. Het schijnt dat er sinds kort een copyright wet in werking is, maar er is nog weinig van te merken.


LAND - Vietnam heeft een oppervlakte van ongeveer 325.000 vierkante kilometer. Daarmee is het iets groter dan Italië en iets kleiner dan Noorwegen of Japan. Vietnam heeft een lange kustlijn, en indrukwekkende natuurgebieden, zoals de beroemde Halong Baai in het noorden. Het zuiden bestaat voornamelijk uit een rivierdelta, en is zodoende vlak; het midden en noorden zijn meer bergachtig, met uitzondering van de dichtbevolkte en -bebouwde kuststrook en de Rode Rivier Delta, waar de hoofdstad Hanoi ligt. Het land is behoorlijk uitgestrekt. De twee belangrijkste steden, Hanoi en Ho Chi Minh Stad (Saigon), liggen maar liefst 1150 kilometer uit elkaar - bijna net zover als de afstand tussen Amsterdam en Barcelona. Het is dan ook weinig verwonderlijk dat er aanzienlijke verschillen bestaan tussen het noorden en het zuiden, linguïstisch zowel als cultureel (zie "Zuid en Noord"). Ook klimatologisch en geografisch zijn er grote verschillen. Het zuiden heeft een tropisch klimaat, is het hele jaar door warm, en heeft een rijke vegetatie. Het leent zich uitstekend voor rijstbouw. Het noorden heeft een meer onstuimig moessonklimaat, wordt in het najaar geteisterd door stortregens en tyfoons, en kent behoorlijk koude winters.

MILIEU - De Amerikaanse oorlog kostte niet alleen veel mensenlevens, ook de natuur werd op grote schaal verwoest. Om het hun tegenstanders onmogelijk te maken een guerillaoorlog te voeren, sproeide het Amerikaanse leger tonnen gif over de Vietnamese jungles. De gevolgen waren immens. Duizenden hectares kostbare natuur gingen verloren. Ook landbouwgrond werd waardeloos, en vele oogsten mislukten, met hongersnoden als gevolg. De chemische stoffen veroorzaakten kanker, miskramen, en verminkingen - tot op de dag van vandaag. De Amerikaanse oorlog kan met recht een ecocide genoemd worden: een grootschalige, systematische vernietiging van natuur en milieu. Inmiddels is Vietnam weer een van de mooiste landen ter wereld. Het aantal nationale parken en reservaten is de afgelopen jaren flink gegroeid. Maar dat betekent niet dat het moderne Vietnam geen milieuproblemen heeft. Ontbossing is een serieus probleem - weinig verwonderlijk misschien, gezien de bevolkingsdichtheid. De laatste jaren is ook de vervuiling toegenomen. Vietnam is nog steeds grotendeels een agrarische maatschappij, met betrekkelijk weinig zware industrie, maar dat is wel aan het veranderen. Waar economische groei het mantra is, is milieu per definitie een ondergeschoven kindje. En de immense groei in het aantal scooters (zie daar) heeft ook bijgedragen aan vervuiling - veel oude scooters stoten allerlei schadelijke stoffen uit - en een hogere CO2-uitstoot.


NETWERKEN - Laten we maar eerlijk zijn: connecties zijn in Vietnam van levensbelang. Wie de juiste mensen kent, kan ver komen. Wie weet wie hij te vriend moet houden, hoeft zich niet al te veel aan te trekken van de wet. Nepotisme en corruptie tieren welig. Evenals andere Zuidoost-Aziatische landen kent Vietnam een kleine bovenklasse, een de facto oligarchie, die optimaal geprofiteerd heeft van het vele ontwikkelingsgeld dat er in het land gepompt is (zie daar) en de recente economische groei (zie daar), en zich buitensporig verrijkt heeft. Maar het belang van netwerken en vriendjespolitiek geldt voor alle lagen van de bevolking. Een baan krijg je hier bijna altijd via-via. Dingen worden geregeld middels een telefoontje hier, en een praatje en een paar bankbiljetten daar - officiële organen worden zoveel mogelijk gemeden, want mensen hebben weinig vertrouwen in het rechtssysteem en in de overheid als rechtshandhaver, corrupt als ze is. Zodoende is het belangrijk de mensen met wie je zaken doet te kennen, ten minste via-via. En niet alleen hen, ook hun familieleden, want de appel valt nooit ver van de boom. In een maatschappij waar netwerken een zo grote rol spelen is sociale controle dan ook een belangrijk sanctiemiddel. Ook cadeaus zijn traditioneel erg belangrijk voor de instandhouding van relaties. Dat vertaalt zich vandaag de dag in een uitgebreide commissiecultuur. Als ik jou naar een bepaalde kleermaker breng, dan krijg ik van hem een gratis overhemd. Als de taxichauffeur jou naar een bepaald hotel brengt, dan krijgt hij geld van dat hotel - geen wonder dat hij je probeert wijs te maken dat het hotel van je keuze niet meer bestaat. Zelfs het loon van de ober in een restaurant is direct afhankelijk van de omzet van de avond. Het gaat zover dat wie voor een culturele organisatie werkt, en erin slaagt buitenlandse subsidie of ontwikkelingsgeld binnen te halen, daarvan een bepaald percentage in zijn eigen zak mag steken - op voorwaarde dat hij zwijgt over het feit dat zijn directeur een veel groter bedrag achteroverdrukt, natuurlijk. De essentie van de commissiecultuur is dat mensen van elkaar afhankelijk zijn, en dat bevordert de sociale cohesie, om met Marcel Mauss te spreken. Dat moge zo zijn, maar het gevolg is dat overal waar geld rolt, er een deel in onbekende broekzakken verdwijnt. Dat geldt ook voor geld gegeven uit liefdadigheid.


ONTWIKKELINGSHULP - Economische groei of niet, de meerderheid van de Vietnamese bevolking is nog steeds arm. Het moge duidelijk zijn dat niet iedereen een even groot stuk van de taart krijgt. Het minimumsalaris is een schamele 36 dollar per maand, en het gemiddelde jaarinkomen bedroeg in 2008 1024 dollar. In de Human Development Index van de Verenigde Naties bezet Vietnam de 114e plaats (op een totaal van 179 landen) - het is dus niet een van de allerarmste landen ter wereld, maar beslist ook niet een van de rijkere. Het land heeft een grote schuldenlast, van 19,25 miljard dollar (27% van het BNP). Op het gebied van medische zorg, armoedebestrijding en onderwijs wordt veel werk verricht door met name Europese en Amerikaanse NGO's en regeringen. Een korte zoektocht op het internet bevestigt de indruk dat een groot aantal internationale organisaties actief is in Vietnam. Overal zijn wel ontwikkelingsprojecten gaande, en de concurrentie is groot. Terwijl lokale overheden voornamelijk geïnteresseerd zijn in het aantrekken van investeerders en het bevorderen van toerisme, zijn het de NGO's die zorgen voor gezondheidszorg, opvang van kansarmen, AIDS-voorlichting, onderwijs, algemene voorzieningen et cetera. Ook evangelische zendelingen zijn behoorlijk actief, met name onder de minderheden in de berggebieden. Ik kan mij niet aan de indruk onttrekken dat Vietnam onevenredig veel ontwikkelingshulp en liefdadigheid ontvangt, vergeleken met sommige andere landen. Mogelijk is het feit dat het land door de bloedige geschiedenis zo tot de internationale verbeelding spreekt daar een van de oorzaken van. Ik zou ook de factor 'schuldgevoel' niet willen uitsluiten. Hoe het ook zij, Vietnam is volledig afhankelijk van buitenlandse donoren en investeerders, zoals het een ontwikkelingsland betaamt. Dat niet al het geld terecht komt waar het zou moeten zal daarbij weinig verbazing wekken (zie "Netwerken").


PARTIJ - Evenals grote broer en buurland China is Vietnam een socialistische republiek - in naam, ten minste. Het land wordt geregeerd door een kleine groep mensen, verenigd in de Communistische Partij. Dit is de enige partij die toegestaan is. Wie een politieke carrière ambieert, dient lid te worden van de Partij, en zich vervolgens een weg omhoog te werken (zie "Netwerken"). Ik sluit niet uit dat er onder de oudere generatie partijleden nog enkele oprecht gelovige communisten zijn, die min of meer schone handen hebben; over het algemeen echter zijn vriendjespolitiek, corruptie en zelfverrijking eerder regel dan uitzondering. Politieke oppositie is niet toegestaan, en de vrijheid van meningsuiting is beperkt. Op de persvrijheid-index van Reporters Sans Frontières neemt Vietnam een bedroevende 168e plaats in (van de 173 landen), waar het zich in het gezelschap bevindt van landen als Iran, China, Cuba en Myanmar. Onafhankelijke media bestaan simpelweg niet. Elke krant en elke tv-zender wordt direct gecontroleerd door de Partij, en kritiek op het regime wordt niet getolereerd. Het concept sociale controle wordt wel erg ver doorgevoerd: de Partij bedient zich van een stasi-achtig inlichtingensysteem. Denk niet dat men niet weet wat je doet. Zolang je je politiek afzijdig houdt, kun je rustig je gang gaan, maar al te subversieve meningen worden niet getolereerd. Dat gaat ver: journalisten worden gevangen genomen, filosofieboeken uit de handel genomen, websites geblokkeerd, enzovoorts. Alles in naam van Marx, natuurlijk.


QUÁN ÂM - Religie speelt in Vietnam een grote rol in het leven van alledag. In tegenstelling tot andere communistische landen heeft de regering nooit op grote schaal gestreden tegen geïnstitutionaliseerde religie, zolang men zich politiek maar afzijdig hield. De vaak verkeerd begrepen religiekritiek van Marx heeft in sommige landen geleid tot het bestrijden en onderdrukken van religieuze organisaties, al dan niet gewelddadig, maar dat geldt niet voor Vietnam. Integendeel: boeddhistische monniken waren actief betrokken bij het verzet tegen het Zuid-Vietnamese pro-Amerikaanse regime (sommigen van hen gingen zo ver dat ze zichzelf voor het oog van de camera's in de fik staken). In tegenstelling tot de andere landen van het Zuidoost-Aziatische vasteland, waar het Theravada-boeddhisme de dienst uitmaakt, is Vietnam voornamelijk Mahayana-boeddhistisch, hetgeen te danken is aan de Chinese culturele invloed. Belangrijke Mahayana-scholen als het Reine Land- en het Chanboeddhisme zijn ook hier vertegenwoordigd, maar over het algemeen wordt de Vietnamese religieuze praktijk gekenmerkt door een combinatie van elementen uit het boeddhisme, taoïsme, lokale godenculten, sjamanisme, en voorouderverering. De meest populaire godheid is zonder enige twijfel de bodhisattva Quán Âm, in China bekend als Guan Yin. Dit is de (oorspronkelijk mannelijke) bodhisattva van het mededogen Avalokiteshvara, die onder invloed van het taoïsme een vrouwelijke godin geworden is. In Vietnam heeft de Quán Âm-verering op haar beurt weer lokale godinnenculten geïncorporeerd. Beelden en afbeeldingen van de bodhisattva zijn letterlijk overal: tientallen meters hoog op bergflanken, vijf centimeter klein aan achteruitkijkspiegels, en natuurlijk op vrijwel elk huisaltaar. Wie een examen heeft, ziek is, zich zorgen maakt, of op reis gaat, zal niet nalaten even bij haar op visite te gaan.


RIJST - Vietnam mag dan een indrukwekkende economische groei hebben doorgemaakt, en de grote steden Hanoi en Ho Chi Minh Stad mogen drukke moderne metropolen zijn, de meerderheid van de Vietnamese bevolking woont nog steeds op het platteland. 63% van de beroepsbevolking is werkzaam in de landbouw. De meeste landbouw is als vanouds rijstbouw: 94% van alle landbouwgrond wordt gebruikt voor het verbouwen van rijst. Vietnam is na Thailand 's werelds grootste exporteur van rijst. Het is moeilijk het culturele, sociale en economische belang van rijst in Vietnam te overschatten. Een antropologe schreef ooit een boek over het verband tussen rijst en nationale identiteit in Japan; een dergelijk boek zou men over Vietnam ook kunnen schrijven. Rijst is met afstand het belangrijkste voedingsmiddel, en een maaltijd zonder rijst is geen echte maaltijd. Niet voor niets spreekt men eigenlijk altijd van 'rijst eten' (ăn cơm), wanneer men doelt op het gebruiken van de maaltijd. Ook wanneer men geen rijst eet, eet men rijstproducten: noodles in allerlei soorten en maten, rijstcake, het rijstpapier waarin men groenten en vis wikkelt, andere producten van rijstdeeg, crackers en natuurlijk rijstwijn. Men mag tegenwoordig een monetaire economie hebben, maar die economie draait nog altijd grotendeels om de productie en consumptie van rijst. In die zin is er in al die eeuwen weinig veranderd.


SCOOTERS - Sommige dingen kun je niet beschrijven, die moet je ervaren. Ik kan mijn best doen u te vertellen hoe een durian smaakt, maar zolang u het kreng niet zelf geproefd heeft zult u mij niet daadwerkelijk kunnen begrijpen. Datzelfde geldt voor het spitsuur in Ho Chi Minh Stad: een onvoorstelbare stroom aan scooters, scooters en nog meer scooters. De onvermijdelijke gevolgen: een voortdurende herrie van motoren en claxons (zie "Geluidsoverlast") en een dikke laag smog boven de stad (zie "Milieu"). Daar de overgrote meerderheid van de Vietnamezen zich geen auto kan veroorloven, verplaatst bijna iedereen zich per scooter. Standaard. Of men nu dertig kilometer moet reizen om op zijn werk te komen, of simpelweg een boodschap doet om de hoek, men neemt de scooter. Bussen zijn voor kinderen, ouden van dagen en mensen met veel bagage. De benenwagen is voor bedelaars en gekke buitenlanders. De gewone Vietnamees rijdt. Het gevolg: Vietnam is na China en India (landen met meer dan een miljard inwoners) het land met het grootste aantal gemotoriseerde tweewielers ter wereld, zo las ik enige tijd geleden in de Việt Nam News. Niet toevallig is het ook een land waar per jaar 12.000 mensen sterven als gevolg van verkeersongelukken. Tegenwoordig is het dragen van een helm godzijdank verplicht, niet alleen voor de chauffeur maar ook voor zijn passagier, en daarmee is Vietnam een flinke stap verder dan sommige andere landen in de regio. Desalniettemin zie je nog regelmatig een gezin van vier of vijf bijeen gepropt op een enkele scooter, waarbij het vreemd genoeg juist de kleine kinderen zijn die geen helm dragen. Overigens is het 's weekends en op feestdagen vrij gebruikelijk om in dronken toestand rond te rijden, maar dat terzijde.


TOERISME - Het kwartje is gevallen, en hoe. Vietnamese bestuurders en investeerders hebben zich de afgelopen jaren en masse op het toerisme gestort. Niet verwonderlijk, als je bedenkt dat in navolging van Thailand het aantal toeristen in Vietnam de afgelopen tien jaar exponentieel gegroeid is. In 2008 bezochten 4,25 miljoen buitenlandse toeristen het land, hetgeen de Vietnamese economie een slordige 4 miljard dollar opleverde. Ook het aantal vermogende Vietnamese toeristen dat op vakantie gaat in eigen land is de afgelopen tijd flink gegroeid. Lyrische voorspellingen van verdere groei winnen het van economisch realisme, en vele miljoenen worden geïnvesteerd in indrukwekkende strandresorts. Noem me een pessimist, maar ik betwijfel ten zeerste of de exponentiële groei van het aantal toeristen zal doorzetten. Over tien jaar is de Vietnamese kust vervuild met honderden dure hotels, die voor driekwart leeg staan, wacht maar af. Hoe het ook zij, het moge duidelijk zijn dat het massatoerisme een mixed blessing is voor Vietnam. Aan de ene kant is het goed voor de werkgelegenheid, leidt het tot meer welvaart, zorgt het ervoor dat historische plaatsen goed beschermd en onderhouden worden, en heeft het de positie van sommige etnische minderheden verbeterd. Aan de andere kant zijn de problemen rond toerisme groot, zoals ik eerder heb betoogd. Wederzijds onbegrip, culturele faux pas en racistische vooroordelen zijn aan de orde van de dag. Meer dan dat: toerisme genereert criminaliteit, prostitutie en moreel verval, om niet te spreken over de kosten voor het milieu. Immers, nergens is de scheiding tussen de haves en de have-nots zo evident als in het (massa)toerisme, en dat leidt onvermijdelijk tot spanning. Laten we hopen dat op termijn de positieve effecten van het toerisme zwaarder zullen wegen dan de negatieve.

UNESCO - Vietnam heeft goed begrepen dat veel toeristen meer willen dan alleen een paradijselijk strand en een capabele masseuse. Culture sells. Men realiseert zich terdege dat het Unesco-logo wereldwijd aanzien geniet, en uitstekend dienst doet als PR-materiaal. Maar de motieven mogen dan opportunistisch zijn, het gevolg is onmiskenbaar positief: Vietnam koestert haar World Heritage Sites. Het land heeft er vijf: drie historische, en twee natuurlijke sites. De plaatsen van historisch belang zijn de monumenten van Huế, de oude stad van Hội An (mijn woonplaats, inderdaad) en de tempels van Mỹ Sơn, alledrie gelegen in midden-Vietnam. De twee bijzondere natuurlandschappen zijn de Hạ Long Baai en Phong Nha-Kẻ Bàng National Park. Met uitzondering van de laatste hebben ze allemaal een prominente plaats op de standaard toeristenroute. En, eerlijk is eerlijk, dat is niet meer dan terecht. De oude hoofdstad Hué heeft een indrukwekkend paleis, fraaie architectuur en boeiende tempels en graftomben. Hoi An is een bijzonder goed bewaard gebleven historisch havenstadje, waar de Chinese en Japanse architectonische invloeden nog altijd zichtbaar zijn. De tempels van My Son zijn een indrukwekkend overblijfsel van het Cham-rijk van weleer, en getuigen van dezelfde Indiase religieuze en culturele invloed die zo duidelijk zichtbaar is in de tempels van Angkor en op Java. De andere twee heb ik nog niet bezocht, maar die schijnen ook erg indrukwekkend te zijn. Kortom, in Vietnam is het positieve effect van de Unesco-uitverkiezingen duidelijk zichtbaar. Dollars vermogen veel, ook waar het cultuur- en natuurbehoud betreft.


VOOROUDERVERERING - De familie is de belangrijkste sociale eenheid in Vietnam. Elk lid is verantwoordelijk voor de goede naam en het welzijn van de gehele familie, en kinderen dienen oudere familieleden te gehoorzamen en eren (zie "Confucianisme"). Dat geldt ook als deze reeds overleden zijn. Evenals in veel andere Aziatische landen gelooft men in Vietnam dat de zielen van overleden mensen invloed uitoefenen op het leven van de levenden. Die invloed kan positief of negatief zijn, afhankelijk van de zorg die ze ontvangen. Wanneer men goed voor de overledenen zorgt, door op gezette tijden boeddhistische soetra's voor ze te (laten) reciteren, door regelmatig wierook voor ze te branden, door ze bloemen en vers fruit te geven (en eventueel sigaretten), en door ze te informeren over belangrijke gebeurtenissen binnen de familie, dan zullen zij de familie beschermen en voorspoed brengen. Versloft men echter de rituele verplichtingen, dan kunnen de geesten onrustig worden en onheil veroorzaken. De term 'voorouderverering' is dan ook enigszins misleidend - het is niet zo dat de voorouders aanbeden worden, op dezelfde wijze als men goden, boeddha's of bodhisattva's aanbidt (nota bene: ook christenen hebben hier doorgaans familiealtaren, en voeren rituelen uit voor de overledenen). Men moet het eerder zien als een vorm van zorg die men draagt voor overledenen, middels het uitvoeren van rituelen en het brengen van offers. In eerste instantie draagt men de verantwoordelijkheid voor de eigen voorouders, en vrijwel elk huis heeft dan ook een familiealtaar. Daarnaast worden er regelmatig offers gebracht aan de ronddolende geesten die geen nakomelingen hebben om voor ze te zorgen. In Hoi An staan twee maal per maand - tijdens volle en tijdens nieuwe maan - de stoepen vol met provisorische altaren (tafeltjes met bloemen, vruchten en wierook), bestemd voor deze geesten. Overigens gaat men bij speciale gelegenheden (nieuwjaar, andere feestdagen, sterfdagen) verder dan het louter aanbieden van vruchten of bloemen: men schaft dan nepdollars aan, of schaalmodellen van auto's of huizen, die vervolgens verbrand worden. Aan dergelijk nepgeld en schaalmodellen worden vaak honderden euro's gespendeerd. Opa moet het natuurlijk wel naar zijn zin hebben, daar in het hiernamaals.

WATER - Als er één ding is dat Nederland en Vietnam gemeen hebben, dan is het wel dat beide landen bijzonder waterrijk zijn. Zoals eerder gezegd (zie "Land") heeft Vietnam maar liefst twee grote rivierdelta's: die van de Mekong, in het zuiden, en die van de Rode Rivier, in het noorden. Daarnaast is er een aantal kleinere rivieren dat in Vietnam uitmondt in de zee. Vietnam ligt aan de Golf van Tonkin en de Zuid-Chinese Zee, en heeft een kustlijn van maar liefst 3260 kilometer. Het is dan ook weinig verwonderlijk dat de zee een prominente plaats heeft in de nationale verbeelding. Evenals voor Nederland is het water voor Vietnam altijd een mixed blessing geweest. De rivierdelta's zijn vruchtbaar, en voorzien de bevolking van rijst. De zee brengt voedsel (spartelverse vis en zeevruchten - meestal verrukkelijk bereid - zijn een van de grote geneugten van het leven in Vietnam) en handel (Ho Chi Minh Stad, Haiphong en Da Nang zijn drukke, moderne havensteden). Daar staat tegenover dat het land sinds jaar en dag wordt geteisterd door overstromingen, vooral in het regenseizoen. Daarbij gaan soms hele oogsten verloren, met hongersnoden als gevolg. De laatste grote overstromingen vonden tien jaar geleden plaats, toen zo'n 500 mensen verdronken. In tegenstelling tot in Nederland is zwemles hier geen vast onderdeel van het onderwijscurriculum, en de meeste mensen kunnen dan ook niet zwemmen.


XENOFOBIE - Het belangrijkste motief in het Vietnamese nationale narratief is zonder enige twijfel vreemde overheersing. De Vietnamese geschiedenis wordt voorgesteld als een aaneenschakeling van invasies door vreemde mogendheden - eerst lange tijd de Chinezen, daarna de Fransen, Japanners en Amerikanen - die de bevolking wilden onderwerpen. Die bevolking heeft altijd heroïsch gestreden voor het behoud van de nationale identiteit en onafhankelijkheid, en is er zodoende altijd in geslaagd de buitenlandse onderdrukkers te verslaan, zo gaat het verhaal. Dit narratief is ontwikkeld in de eerste helft van de twintigste eeuw, toen Vietnamese nationalistische intellectuelen - naar goed Europees voorbeeld - historische figuren plotseling gingen zien als nationale vrijheidsstrijders. Flauwekul natuurlijk: de gezusters Trưng, vereerd vanwege de strijd die ze leverden tegen Chinese overheersers, waren zich evenmin bewust van het bestaan van een 'volk' en diens 'zelfbeschikkingsrecht' als, pak hem beet, Julius Civilus. Maar ze werden moeiteloos door twintigste eeuwse nationalisten voor hun karretje gespannen - en daar bevinden ze zich nog steeds. Wat er meestal niet bij wordt verteld is dat het midden en zuiden van het huidige Vietnam tot voor enkele eeuwen helemaal niet Vietnamees waren, maar geregeerd werden door, respectievelijk, de Cham en de Khmer. Met andere woorden: het huidige Vietnam is niets meer en minder dan het resultaat van de kolonisering van niet-Vietnamese gebieden in de voorbije eeuwen. Hoe het ook zij, nationalisme is de dragende politieke ideologie van dit land, en de manier waarop men hier met de geschiedenis omgaat ondersteunt die ideologie volledig. Dat heeft een keerzijde. De niet-Vietnamese ander wordt beschouwd met een ambivalente mengeling van neerbuigendheid, wantrouwen en bewondering. Dat hangt er wel van af waar hij vandaan komt, natuurlijk. Op bewoners van de (armere) buurlanden Laos en Cambodja wordt vooral neergekeken; Chinezen worden vooral gewantrouwd; westerlingen worden gewantrouwd, maar ook benijd. Dat de vreemdelingenhaat soms verder gaat dan louter boze blikken en roddels is me inmiddels wel duidelijk: zo heb ik helaas reeds de nodige persoonlijke ervaringen opgedaan met racistische beledigingen en xenofobisch gemotiveerd vandalisme.


YIN EN YANG - Het is moeilijk de Chinese invloed op de Vietnamese cultuur te overschatten. Op het gebied van sociale verhoudingen en moraal (zie "Confucianisme), religie (zie "Quán Âm" en "Voorouderverering"), taal (veel Vietnamese woorden stammen uit het Chinees, en tot een eeuw geleden werd het Vietnamees met Chinese karakters geschreven), politiek, kunst en architectuur zijn de invloeden groot. Maar weinig aspecten van de Chinese cultuur spelen zo'n grote rol in het Vietnamese leven van alledag als het geheel aan geloven en gebruiken dat we bij gebrek aan een betere term 'taoïsme' noemen - in het kort, de traditionele Chinese kosmologie. Deze is gebaseerd op een dualistische filosofie, waarvan yin en yang de basisprincipes zijn. Wordt de balans tussen deze twee verstoord, dan veroorzaakt dat problemen. Deze kosmologie staat aan de basis van de traditionele Chinese geneeskunde, die ook in Vietnam populair is, c.q. was (tegenwoordig slikt men helaas vooral antibiotica alsof het M&M's zijn, maar dat terzijde). Heel populair is ook de Chinese astrologie (de Chinese dierenriem en de maankalender spelen een grote rol in de Vietnamese religie en cultuur), de ruimtelijke filosofie feng shui, en bovenal de numerologie. Of het nu gaat om het kiezen van een naam voor een pasgeborene, het bepalen van de datum waarop een huwelijk zal plaatsvinden, het kiezen van een nummerbord voor een scooter of auto, de inrichting van een nieuw gebouwd huis, of algemeen advies aangaande de toekomst: men zal niet nalaten een taoïstische specialist te consulteren.
ZUID EN NOORD - Elke generalisering doet geweld aan de pluriformiteit van de realiteit. Dat geldt ongetwijfeld ook voor dit ABC. Helaas is dat onvermijdelijk: wie iets zinnigs wil zeggen over een land en zijn bewoners, ontkomt er niet aan te generaliseren. Maar een belangrijke nuancering wil ik wel maken. Zoals gezegd is Vietnam een uitgestrekt land, en is de afstand tussen de twee dichtstbevolkte gebieden - de streek rond Hanoi in het noorden, en de streek rond Ho Chi Minh Stad in het zuiden - groot. Er zijn dan ook aanzienlijke regionale verschillen, en niet alleen op klimatologisch gebied. De invloed van het confucianisme (en, in het algemeen, van de Chinese cultuur) is veel groter in het noorden dan in het relatief laat gekoloniseerde zuiden, dat meer gemeen heeft met andere landen in Zuidoost-Azië. De taal die men in het noorden spreekt verschilt behoorlijk van de taal die men in het zuiden spreekt. De mensen zijn ook verschillend: noorderlingen zijn stugger, werken harder, zijn conservatiever, maar je kunt van ze op aan; zuiderlingen hebben meer een laissez-faire mentaliteit, hechten minder aan de juiste omgangsvormen, en zijn materialistischer, zo luiden de clichés (Heyder 2007:78-91). Er zijn, kortom, zeker spanningen tussen noorderlingen en zuiderlingen - daar heeft de geschiedenis wel toe bijgedragen. Maar hoe groot de verschillen en spanningen ook zijn, Vietnamezen zijn over het algemeen trotse nationalisten, voor wie hun land en diens eenheid heilig zijn. Liever dood dan in tweeën gedeeld, inderdaad, zelfs als je er een jarenlange oorlog voor moet voeren. En dat brengt ons weer bij de A van "Amerikaanse oorlog".